Page 294 of 388
PDF/HTML Page 321 of 415
single page version
nikhilabAhyakriyAkAnDADambaravividhavikalpamahAkolAhalapratipakShamahAnandAnandapradanishchayadharmashukla- dhyAnAtmakaparamAvashyakakarma bhavatIti .
pranaShTabhavakAraNa prahatapUrvakarmAvali .
sadAshivamayAn mudA vrajati sarvathA nirvRutim ..247..
vividh vikalponke mahA kolAhalase pratipakSha ❃mahA - AnandAnandaprad nishchayadharmadhyAn tathA nishchayashukladhyAnasvarUp paramAvashyak - karma hai .
[ab is 146vIn gAthAkI TIkA pUrNa karate hue TIkAkAr munirAj ATh shlok kahate hain : — ]
[shlokArtha : — ] udAr jisakI buddhi hai, bhavakA kAraN jisane naShTa kiyA hai, pUrva karmAvalikA jisane hanan kar diyA hai aur spaShTa utkaT vivek dvArA pragaT-shuddhabodhasvarUp sadAshivamay sampUrNa muktiko jo pramodase prApta karatA hai, aisA vah svavash munishreShTha jayavanta hai .247.
[shlokArtha : — ] kAmadevakA jinhonne nAsh kiyA hai aur (gnAn - darshan - chAritra - tap - vIryAtmak ) panchAchArase sushobhit jinakI AkRuti hai — aise avanchak (mAyAchAr rahit ) gurukA vAkya muktisampadAkA kAraN hai .248.
[shlokArtha : — ] nirvANakA kAraN aisA jo jinendrakA mArga use isaprakAr ❃param Avashyak karma nishchayadharmadhyAn tathA nishchayashukladhyAnasvarUp hai — ki jo dhyAn mahA Ananda –
Page 295 of 388
PDF/HTML Page 322 of 415
single page version
prahatachAruvadhUkanakaspRuh .
smarakirAtasharakShatachetasAm ..250..
tanuvishoShaNamev na chAparam .
svavash janma sadA saphalan mam ..251..
svarasavisarapUrakShAlitAnha samantAt .
svavashamanasi nityan sansthita shuddhasiddha ..252..
jAnakar jo nirvANasampadAko prApta karatA hai, use main puna puna vandan karatA hUn .249.
[shlokArtha : — ] jisane sundar strI aur suvarNakI spRuhAko naShTa kiyA hai aise he yogIsamUhamen shreShTha svavash yogI ! tU hamArA — kAmadevarUpI bhIlake tIrase ghAyal chittavAlekA — bhavarUpI araNyamen sharaN hai .250.
[shlokArtha : — ] anashanAdi tapashcharaNonkA phal sharIrakA shoShaN ( – sUkhanA ) hI hai, dUsarA nahIn . (parantu ) he svavash ! (he Atmavash muni ! ) tere charaNakamalayugalake chintanase merA janma sadA saphal hai .251.
[shlokArtha : — ] jisane nij rasake vistArarUpI pUr dvArA pAponko sarva orase dho DAlA hai, jo sahaj samatArasase pUrNa bharA honese pavitra hai, jo purAN (sanAtan ) hai, jo svavash manamen sadA susthit hai (arthAt jo sadA manako – bhAvako svavash karake virAjamAn hai ) aur jo shuddha siddha hai (arthAt jo shuddha siddhabhagavAn samAn hai ) — aisA sahaj tejarAshimen magna jIv jayavanta hai .252.
Page 296 of 388
PDF/HTML Page 323 of 415
single page version
AvAsan jai ichchhasi appasahAvesu kuNadi thirabhAvan .
[shlokArtha : — ] sarvagna - vItarAgamen aur is svavash yogImen kabhI kuchh bhI bhed nahIn hai; tathApi arere ! ham jaD hain ki unamen bhed mAnate hain . 253 .
[shlokArtha : — ] is janmamen svavash mahAmuni ek hI sadA dhanya hai ki jo ananyabuddhivAlA rahatA huA ( – nijAtmAke atirikta anyake prati lIn na hotA huA ) sarva karmonse bAhar rahatA hai . 254 .
gAthA : 147 anvayArtha : — [yadi ] yadi tU [Avashyakam ichchhasi ] Avashyakako chAhatA hai to tU [AtmasvabhAveShu ] AtmasvabhAvommen [sthirabhAvam ] sthirabhAv [karoShi ] karatA hai; [ten tu ] usase [jIvasya ] jIvako [sAmAyikaguNan ] sAmAyikaguN [sampUrNan bhavati ] sampUrNa hotA hai .
TIkA : — yah, shuddhanishchay - AvashyakakI prAptikA jo upAy usake svarUpakA kathan hai .
Page 297 of 388
PDF/HTML Page 324 of 415
single page version
ih hi bAhyaShaDAvashyakaprapanchakallolinIkalakaladhvAnashravaNaparAngmukh he shiShya shuddha- nishchayadharmashukladhyAnAtmakasvAtmAshrayAvashyakan sansAravratatimUlalavitran yadIchchhasi, samasta- vikalpajAlavinirmukta niranjananijaparamAtmabhAveShu sahajagnAnasahajadarshanasahajachAritrasahajasukh- pramukheShu satatanishchalasthirabhAvan karoShi, ten hetunA nishchayasAmAyikaguNe jAte mumukShorjIvasya bAhyaShaDAvashyakakriyAbhi kin jAtam, apyanupAdeyan phalamityartha . ata paramAvashyaken niShkriyeN apunarbhavapurandhrikAsambhogahAsapravINen jIvasya sAmAyikachAritran sampUrNan bhavatIti .
tathA choktan shrIyogIndradevai —
bhramati bahirataste sarvadoShaprasangga .
bhav bhavasi bhavAntasthAyidhAmAdhipastvam ..’’
bAhya ShaT - AvashyakaprapancharUpI nadIke kolAhalake shravaNase ( – vyavahAr chhah Avashyakake vistArarUpI nadIkI kalakalAhaTake shravaNase ) parAngmukh he shiShya ! shuddhanishchay - dharmadhyAn tathA shuddhanishchay – shukladhyAnasvarUp svAtmAshrit Avashyakako — ki jo sansArarUpI latAke mUlako chhedanekA kuThAr hai use — yadi tU chAhatA hai, to tU samasta vikalpajAl rahit niranjan nij paramAtmAke bhAvommen — sahaj gnAn, sahaj darshan, sahaj chAritra aur sahaj sukh Adimen — satat - nishchal sthirabhAv karatA hai; us hetuse (arthAt us kAraN dvArA ) nishchayasAmAyikaguN utpanna honepar, mumukShu jIvako bAhya chhah AvashyakakriyAonse kyA utpanna huA ? ❃
(muktirUpI ) strIke sambhog aur hAsya prApta karanemen pravIN aise niShkriy param – Avashyakase jIvako sAmAyikachAritra sampUrNa hotA hai .
isIprakAr (AchAryavar ) shrI yogIndradevane (amRutAshItimen 64ven shlok dvArA ) kahA hai ki : —
‘‘[shlokArtha : — ] yadi kisI prakAr man nij svarUpase chalit ho aur usase bAhar bhaTake to tujhe sarva doShakA prasang AtA hai, isaliye tU satat antarmagna aur ❃ anupAdey = hey; pasanda na karane yogya; prashansA na karane yogya .
Page 298 of 388
PDF/HTML Page 325 of 415
single page version
mukti shrIlalanAsamudbhavasukhasyochchairidan kAraNam .
soyan tyakta bahikriyo munipati pApATavIpAvaka ..255..
aur (is 147vIn gAthAkI TIkA pUrNa karate hue TIkAkAr munirAj shlok kahate hain ) : —
[shlokArtha : — ] yadi isaprakAr (jIvako ) sansAradukhanAshak 2nijAtmaniyat chAritra ho, to vah chAritra muktishrIrUpI (muktilakShmIrUpI ) sundarIse utpanna honevAle sukhakA atishayarUpase kAraN hotA hai; — aisA jAnakar jo (munivar ) nirdoSh samayake sArako sarvadA jAnatA hai, aisA vah munipati — ki jisane bAhya kriyA chhoD dI hai vah — pAparUpI aTavIko jalAnevAlI agni hai .255.
gAthA : 148 anvayArtha : — [Avashyaken hIna ] Avashyak rahit [shramaNa ] shramaN [charaNata ] charaNase [prabhraShTa bhavati ] prabhraShTa (ati bhraShTa ) hai; [tasmAt puna ] aur isaliye [pUrvoktakrameN ] pUrvokta kramase (pahale kahI huI vidhise )
1samvigna chittavAlA ho ki jisase tU mokSharUpI sthAyI dhAmakA adhipati banegA .’’
1- samvigna = samvegI; vairAgI; virakta .
2- nijAtmaniyat = nij AtmAmen lagA huA; nij AtmAkA avalamban letA huA; nijAtmAshrit; nij AtmAmen ekAgra .
Page 299 of 388
PDF/HTML Page 326 of 415
single page version
atra shuddhopayogAbhimukhasya shikShaNamukta m .
atra vyavahAranayenApi samatAstutivandanApratyAkhyAnAdiShaDAvashyakaparihINa shramaN- shchAritraparibhraShTa iti yAvat, shuddhanishchayen paramAdhyAtmabhAShayokta nirvikalpasamAdhisvarUpaparamA- vashyakakriyAparihINashramaNo nishchayachAritrabhraShTa ityartha . pUrvokta svavashasya paramajinayogIshvarasya nishchayAvashyakakrameN svAtmAshrayanishchayadharmashukladhyAnasvarUpeN sadAvashyakan karotu paramamuniriti .
kuryAduchchairaghakulaharan nirvRutermUlabhUtam .
vAchAn dUran kimapi sahajan shAshvatan shan prayAti ..256..
[Avashyakan kuryAt ] Avashyak karanA chAhiye . TIkA : — yahAn (is gAthAmen ) shuddhopayogasammukh jIvako shikShA kahI hai .
yahAn (is lokamen ) vyavahAranayase bhI, samatA, stuti, vandanA, pratyAkhyAn Adi chhah Avashyakase rahit shramaN chAritraparibhraShTa (chAritrase sarvathA bhraShTa) hai; shuddhanishchayase, param - adhyAtmabhAShAse jise nirvikalpa - samAdhisvarUp kahA jAtA hai aisI param Avashyak kriyAse rahit shramaN nishchayachAritrabhraShTa hai; — aisA artha hai . (isaliye ) svavash paramajinayogIshvarake nishchay - AvashyakakA jo kram pahale kahA gayA hai us kramase ( – us vidhise ), svAtmAshrit aise nishchay - dharmadhyAn tathA nishchay - shukladhyAnasvarUpase, param muni sadA Avashyak karo .
[ab is 148vIn gAthAkI TIkA pUrNa karate hue TIkAkAr munirAj do shlok kahate hain : ]
[shlokArtha : — ] AtmAko avashya mAtra sahaj - param - Avashyak ekako hI — ki jo ❃aghasamUhakA nAshak hai aur muktikA mUl ( – kAraN ) hai usIko — atishayarUpase karanA chAhiye . (aisA karanese, ) sadA nij rasake phai lAvase pUrNa bharA honeke kAraN pavitra aur purAN (sanAtan ) aisA vah AtmA vANIse dUr (vachan - agochar ) aise kisI sahaj ❃ agh = doSh; pAp . (ashubh tathA shubh donon agh hain .)
Page 300 of 388
PDF/HTML Page 327 of 415
single page version
shAshvat sukhako prApta karatA hai .256.
[shlokArtha : — ] svavash munIndrako uttam svAtmachintan (nijAtmAnubhavan ) hotA hai; aur yah (nijAtmAnubhavanarUp ) Avashyak karma (use ) muktisaukhyakA kAraN hotA hai .257.
gAthA : 149 anvayArtha : — [Avashyaken yukta ] Avashyak sahit [shramaNa ] shramaN [sa ] vah [antarangAtmA ] antarAtmA [bhavati ] hai; [AvashyakaparihINa ] Avashyak rahit [shramaNa ] shramaN [sa ] vah [bahirAtmA ] bahirAtmA [bhavati ] hai .
TIkA : — yahAn, Avashyak karmake abhAvamen tapodhan bahirAtmA hotA hai aisA kahA hai .
abhed - anupachAr - ratnatrayAtmak ❃svAtmAnuShThAnamen niyat paramAvashyak - karmase nirantar sanyukta aisA jo ‘svavash’ nAmakA param shramaN vah sarvotkRuShTa antarAtmA hai; yah mahAtmA ❃ svAtmAnuShThAn = nij AtmAkA AcharaN . (param Avashyak karma abhed-anupachAr-ratnatrayasvarUp
Page 301 of 388
PDF/HTML Page 328 of 415
single page version
vashAbhidhAnaparamashramaNa sarvotkRuShTontarAtmA, ShoDashakaShAyANAmabhAvAdayan kShINamohapadavIn pariprApya sthito mahAtmA . asanyatasamyagdraShTirjaghanyAntarAtmA . anayormadhyamA sarve madhyamAntarAtmAna . nishchayavyavahAranayadvayapraNItaparamAvashyakakriyAvihIno bahirAtmeti .
tathA hi — solah kaShAyonke abhAv dvArA kShINamohapadavIko prApta karake sthit hai . asanyat samyagdRuShTi jaghanya antarAtmA hai . in doke madhyamen sthit sarva madhyam antarAtmA hain . nishchay aur vyavahAr in do nayonse praNIt jo param Avashyak kriyA usase jo rahit ho vah bahirAtmA hai . shrI mArgaprakAshamen bhI (do shlokon dvArA ) kahA hai ki : —
[shlokArtha : — ] anyasamay (arthAt paramAtmAke atirikta jIv ) bahirAtmA aur antarAtmA aise do prakArake hain; unamen bahirAtmA deh-indriy Adimen AtmabuddhivAlA hotA hai .’’
‘‘[shlokArtha : — ] antarAtmAke jaghanya, madhyam aur utkRuShTa aise (tIn ) bhed hain; avirat samyagdRuShTi vah pratham (jaghanya ) antarAtmA hai, kShINamoh vah antim (utkRuShTa ) antarAtmA hai aur un doke madhyamen sthit vah madhyam antarAtmA hai .’’
aur (is 149vIn gAthAkI TIkA pUrNa karate hue TIkAkAr munirAj shlok kahate hain ) : —
Page 302 of 388
PDF/HTML Page 329 of 415
single page version
sansArotthaprabalasukhadukhATavIdUravartI .
svAtmabhraShTo bhavati bahirAtmA bahistattvaniShTha ..258..
bAhyAbhyantarajalpanirAsoyam .
yastu jinalingadhArI tapodhanAbhAsa puNyakarmakAnkShayA svAdhyAyapratyAkhyAnastavanAdi- bahirjalpan karoti, ashanashayanayAnasthAnAdiShu satkArAdilAbhalobhassannantarjalpe manashchakAreti
[shlokArtha : — ] yogI sadA sahaj param Avashyak karmase yukta rahatA huA sansArajanit prabal sukhadukharUpI aTavIse dUravartI hotA hai isaliye vah yogI atyanta AtmaniShTha antarAtmA hai; jo svAtmAse bhraShTa ho vah bahitattvaniShTha (bAhya tattvamen lIn ) bahirAtmA hai .258.
gAthA : 150 anvayArtha : — [ya ] jo [antarabAhyajalpe ] antarbAhya jalpamen [vartate ] vartatA hai, [sa ] vah [bahirAtmA ] bahirAtmA [bhavati ] hai; [ya ] jo [jalpeShu ] jalpommen [na vartate ] nahIn vartatA, [sa ] vah [antarangAtmA ] antarAtmA [uchyate ] kahalAtA hai .
TIkA : — yah, bAhya tathA antar jalpakA nirAs (nirAkaraN, khaNDan ) hai .
jo jinalingadhArI tapodhanAbhAs puNyakarmakI kAnkShAse svAdhyAy, pratyAkhyAn, stavan Adi bahirjalpa karatA hai aur ashan, shayan, gaman, sthiti Adimen ( – khAnA, sonA, gaman karanA, sthir rahanA ityAdi kAryommen ) satkArAdikI prAptikA lobhI vartatA huA antarjalpamen
Page 303 of 388
PDF/HTML Page 330 of 415
single page version
sa bahirAtmA jIv iti . svAtmadhyAnaparAyaNassan niravasheSheNAntarmukha prashastAprashasta- samastavikalpajAlakeShu kadAchidapi na vartate at ev paramatapodhana sAkShAdantarAtmeti .
mevan vyatItya mahatIn nayapakShakakShAm .
svan bhAvamekamupayAtyanubhUtimAtram ..’’
smRutvA nityan samarasamayan chichchamatkAramekam .
kShINe mohe kimapi paraman tattvamantardadarsha ..259..
manako lagAtA hai, vah bahirAtmA jIv hai . nij AtmAke dhyAnamen parAyaN vartatA huA niravasheSharUpase (sampUrNarUpase ) antarmukh rahakar (param tapodhan ) prashasta - aprashasta samasta vikalpajAlommen kabhI bhI nahIn vartatA isIliye param tapodhan sAkShAt antarAtmA hai .
isIprakAr (AchAryadev ) shrImad amRutachandrasUrine (shrI samayasArakI AtmakhyAti nAmak TIkAmen 90ven shlok dvArA ) kahA hai ki : —
‘‘[shlokArtha : — ] isaprakAr jisamen bahu vikalponke jAl apaneAp uThate hain aisI vishAl nayapakShakakShAko (nayapakShakI bhUmiko ) lAnghakar (tattvavedI ) bhItar aur bAhar samatA - rasarUpI ek ras hI jisakA svabhAv hai aise anubhUtimAtra ek apane bhAvako ( – svarUpako ) prApta hotA hai .’’
aur (is 150vIn gAthAkI TIkA pUrNa karate hue TIkAkAr munirAj shlok kahate hain ) : —
[shlokArtha : — ] bhavabhayake karanevAle, bAhya tathA abhyantar jalpako chhoDakar, samarasamay (samatArasamay ) ek chaitanyachamatkArakA sadA smaraN karake, gnAnajyoti dvArA
Page 304 of 388
PDF/HTML Page 331 of 415
single page version
jo dhammasukkajhANamhi pariNado so vi antarangappA .
atra svAtmAshrayanishchayadharmashukladhyAnadvitayamevopAdeyamityukta m .
ih hi sAkShAdantarAtmA bhagavAn kShINakaShAya . tasya khalu bhagavata kShINakaShAy- sya ShoDashakaShAyANAmabhAvAt darshanachAritramohanIyakarmarAjanye vilayan gate at ev sahaj- chidvilAsalakShaNamatyapUrvamAtmAnan shuddhanishchayadharmashukladhyAnadvayen nityan dhyAyati . AbhyAn jisane nij abhyantar angga pragaT kiyA hai aisA antarAtmA, moh kShIN hone par, kisI (adbhut ) param tattvako antaramen dekhatA hai .259.
gAthA : 151 anvayArtha : — [ya ] jo [dharmashukladhyAnayo ] dharmadhyAn aur shukladhyAnamen [pariNata ] pariNat hai [sa api ] vah bhI [antarangAtmA ] antarAtmA hai; [dhyAnavihIna ] dhyAnavihIn [shramaNa ] shramaN [bahirAtmA ] bahirAtmA hai [iti vijAnIhi ] aisA jAn .
TIkA : — yahAn (is gAthAmen ), svAtmAshrit nishchay - dharmadhyAn aur nishchay - shukladhyAn yah do dhyAn hI upAdey hain aisA kahA hai .
yahAn (is lokamen ) vAstavamen sAkShAt antarAtmA bhagavAn kShINakaShAy hain . vAstavamen un bhagavAn kShINakaShAyako solah kaShAyonkA abhAv honeke kAraN darshanamohanIy aur chAritramohanIy karmarUpI yoddhAonke dal naShTa hue hain isaliye ve (bhagavAn kShINakaShAy ) ❃
dharmadhyAn aur shuddhanishchay - shukladhyAn in do dhyAnon dvArA nitya dhyAte hain . in do dhyAnon ❃ sahajachidvilAsalakShaN = jisakA lakShaN ( – chihna athavA svarUp) sahaj chaitanyakA vilAs hai aise
Page 305 of 388
PDF/HTML Page 332 of 415
single page version
dhyAnAbhyAn vihIno dravyalingadhArI dravyashramaNo bahirAtmeti he shiShya tvan jAnIhi .
dhyAnAmRute samarase khalu vartatesau .
pUrvokta yoginamahan sharaNan prapadye ..260..
paDikamaNapahudikiriyan kuvvanto Nichchhayassa chArittan .
teN du virAgacharie samaNo abbhuTThido hodi ..152.. rahit dravyalingadhArI dravyashramaN bahirAtmA hai aisA he shiShya ! tU jAn . [ab yahAn TIkAkAr munirAj shlok kahate hain : ]
[shlokArtha : — ] koI muni satat - nirmal dharmashukla - dhyAnAmRutarUpI samarasamen sachamuch vartatA hai; (vah antarAtmA hai; ) in do dhyAnonse rahit tuchchha muni bahirAtmA hai . main pUrvokta (samarasI ) yogIkI sharaN letA hUn .260.
aur (is 151vIn gAthAkI TIkA pUrNa karate hue TIkAkAr munirAj dvArA shlok dvArA ) keval shuddhanishchayanayakA svarUp kahA jAtA hai : —
[shlokArtha : — ] (shuddha Atmatattvamen ) bahirAtmA aur antarAtmA aisA yah vikalpa kubuddhiyonko hotA hai; sansArarUpI ramaNIko priy aisA yah vikalpa subuddhiyonko nahIn hotA .261.
Page 306 of 388
PDF/HTML Page 333 of 415
single page version
paramavItarAgachAritrasthitasya paramatapodhanasya svarUpamatrokta m .
yo hi vimuktaihikavyApAra sAkShAdapunarbhavakAnkShI mahAmumukShu parityakta sakalendriy- vyApAratvAnnishchayapratikramaNAdisatkriyAn kurvannAste, ten kAraNen svasvarUpavishrAntilakShaNe paramavItarAgachAritre sa paramatapodhanastiShThati iti .
tan vandehan samarasasudhAsindhurAkAshashAnkam ..262..
gAthA : 152 anvayArtha : — [pratikramaNaprabhRutikriyAn ] pratikramaNAdi kriyAko — [nishchayasya chAritram ] nishchayake chAritrako — [kurvan ] (nirantar ) karatA rahatA hai [ten tu ] isaliye [shramaNa ] vah shramaN [virAgacharite ] vItarAg chAritramen [abhyutthita bhavati ] ArUDh hai .
TIkA : — yahAn param vItarAg chAritramen sthit param tapodhanakA svarUp kahA hai .
jisane aihik vyApAr (sAnsArik kArya ) chhoD diyA hai aisA jo sAkShAt apunarbhavakA (mokShakA ) abhilAShI mahAmumukShu sakal indriyavyApArako chhoDA honese nishchayapratikramaNAdi satkriyAko karatA huA sthit hai (arthAt nirantar karatA hai ), vah param tapodhan us kAraNase nijasvarUpavishrAntilakShaN paramavItarAg - chAritramen sthit hai (arthAt vah param shramaN, nishchayapratikramaNAdi nishchayachAritramen sthit honeke kAraN, jisakA lakShaN nij svarUpamen vishrAnti hai aise paramavItarAg chAritramen sthit hai ) .
[ab is 152vIn gAthAkI TIkA pUrNa karate hue TIkAkAr munirAj shlok kahate hain : ]
[shlokArtha : — ] darshanamoh aur chAritramoh jisake naShTa hue hain aisA jo atul mahimAvAlA AtmA sansArajanit sukhake kAraNabhUt karmako chhoDakar muktikA mUl aise
Page 307 of 388
PDF/HTML Page 334 of 415
single page version
vayaNamayan paDikamaNan vayaNamayan pachchakhAN Niyaman cha .
sakalavAgviShayavyApAranirAsoyam .
pAkShikAdipratikramaNakriyAkAraNan niryApakAchAryamukhodgatan samastapApakShayahetubhUtan dravyashrutamakhilan vAgvargaNAyogyapudgaladravyAtmakatvAnna grAhyan bhavati, pratyAkhyAn- niyamAlochanAshcha . paudgalikavachanamayatvAttatsarvan svAdhyAyamiti re shiShya tvan jAnIhi iti . malarahit chAritramen sthit hai, vah AtmA chAritrakA punj hai . samarasarUpI sudhAke sAgarako uchhAlanemen pUrNa chandra samAn us AtmAko main vandan karatA hUn .262.
gAthA : 153 anvayArtha : — [vachanamayan pratikramaNan ] vachanamay pratikramaN, [vachanamayn pratyAkhyAnan ] vachanamay pratyAkhyAn, [niyama ] (vachanamay ) niyam [cha ] aur [vachanamayam Alochanan ] vachanamay AlochanA — [tat sarvan ] yah sab [svAdhyAyam ] (prashasta adhyavasAyarUp ) svAdhyAy [jAnIhi ] jAn .
TIkA : — yah, samasta vachanasambandhI vyApArakA nirAs (nirAkaraN, khaNDan ) hai .
pAkShik Adi pratikramaNakriyAkA kAraN aisA jo niryApak AchAryake mukhase nikalA huA, samasta pApakShayake hetubhUt, sampUrNa dravyashrut vah vachanavargaNAyogya pudgaladravyAtmak honese grAhya nahIn hai . pratyAkhyAn, niyam aur AlochanA bhI (pudgaladravyAtmak honese) grahaN karane yogya nahIn hain . vah sab paudgalik vachanamay honese svAdhyAy hai aisA he shiShya ! tU jAn .
[ab yahAn TIkAkAr munirAj shlok kahate hain : — ]
Page 308 of 388
PDF/HTML Page 335 of 415
single page version
nirvANastrIstanabharayugAshleShasaukhyaspRuhADhaya .
sthitvA sarvan tRuNamiv jagajjAlameko dadarsha ..263..
jadi sakkadi kAdun je paDikamaNAdin karejja jhANamayan .
[shlokArtha : — ] aisA honese, muktirUpI strIke puShTa stanayugalake AlinganasaukhyakI spRuhAvAlA bhavya jIv samasta vachanarachanAko sarvadA chhoDakar, nityAnanda Adi atul mahimAke dhArak nijasvarUpamen sthit rahakar, akelA (nirAlambarUpase ) sarva jagatajAlako (samasta lokasamUhako ) tRuN samAn (tuchchha ) dekhatA hai .263.
isIprakAr (shrI mUlAchAramen panchAchAr adhikAramen 219vIn gAthA dvArA ) kahA hai ki : —
‘‘[gAthArtha : — ] parivartan (paDhe hue ko duharA lenA vah ), vAchanA (shAstravyAkhyAn ), pRuchchhanA (shAstrashravaN ), anuprekShA (anityatvAdi bArah anuprekShA ) aur dharmakathA (63 shalAkApuruShonke charitra ) — aise pAnch prakArakA, ❃stuti tathA mangal sahit, svAdhyAy hai .’’ ❃ stuti = dev aur muniko vandan . (dharmakathA, stuti aur mangal milakar svAdhyAyakA pAnchavAn prakAr
Page 309 of 388
PDF/HTML Page 336 of 415
single page version
atra shuddhanishchayadharmadhyAnAtmakapratikramaNAdikamev kartavyamityukta m .
mukti sundarIprathamadarshanaprAbhRutAtmakanishchayapratikramaNaprAyashchittapratyAkhyAnapramukhashuddhanishchay- kriyAshchaiv kartavyA sanhananashakti prAdurbhAve sati hanho munishArdUl paramAgamamakarandaniShyandi- mukhapadmaprabh sahajavairAgyaprAsAdashikharashikhAmaNe paradravyaparAngmukhasvadravyaniShNAtabuddhe panychendriy- prasaravarjitagAtramAtraparigrah . shakti hIno yadi dagdhakAlekAle kevalan tvayA nijaparamAtma- tattvashraddhAnamev kartavyamiti .
gAthA : 154 anvayArtha : — [yadi ] yAdi [kartum shakyate ] kiyA jA sake to [aho ] aho ! [dhyAnamayam ] dhyAnamay [pratikramaNAdikan ] pratikramaNAdi [karoShi ] kar; [yadi ] yadi [shaktivihIna ] tU shaktivihIn ho to [yAvat ] tabatak [shraddhAnan cha ev ] shraddhAn hI [kartavyam ] kartavya hai .
TIkA : — yahAn, shuddhanishchayadharmadhyAnasvarUp pratikramaNAdi hI karane yogya hain aisA kahA hai .
sahaj vairAgyarUpI mahalake shikharake shikhAmaNi, paradravyase parAngmukh aur svadravyamen niShNAt buddhivAle, pAnch indriyonke phai lAv rahit dehamAtra parigrahake dhArI, paramAgamarUpI jharate mukhavAle he padmaprabh munishArdUl ! ) sanhanan aur shaktikA 2prAdurbhAv ho to muktisundarIke pratham darshanakI bhenTasvarUp nishchayapratikramaN, nishchayaprAyashchitta, nishchayapratyAkhyAn Adi shuddhanishchayakriyAen hI kartavya hai . yadi is dagdhakAlarUp (hInakAlarUp ) akAlamen tU shaktihIn ho to tujhe keval nij paramAtmatattvakA shraddhAn hI kartavya hai .
[ab is 154vIn gAthAkI TIkA pUrNa karate hue TIkAkAr munirAj shlok kahate hain : ]
1makaranda jharate mukhakamalase shobhAyamAn he munishArdUl ! (athavA paramAgamarUpI makaranda
1 – makaranda = puShpa-ras, puShpa-parAg .
2 – prAdurbhAv = utpanna honA vah; prAkaTay; utpatti .
Page 310 of 388
PDF/HTML Page 337 of 415
single page version
na mukti rmArgesminnanaghajinanAthasya bhavati .
nijAtmashraddhAnan bhavabhayaharan svIkRutamidam ..264..
ih hi sAkShAdantarmukhasya paramajinayogina shikShaNamidamukta m .
shrImadarhanmukhAravindavinirgatasamastapadArthagarbhIkRutachaturasandarbhe dravyashrute shuddhanishchay- nayAtmakaparamAtmadhyAnAtmakapratikramaNaprabhRutisatkriyAn buddhvA kevalan svakAryapara
[shlokArtha : — ] asAr sansAramen, pApase bharapUr kalikAlakA vilAs hone par, is nirdoSh jinanAthake mArgamen mukti nahIn hai . isaliye is kAlamen adhyAtmadhyAn kaise ho sakatA hai ? isaliye nirmalabuddhivAle bhavabhayakA nAsh karanevAlI aisI is nijAtmashraddhAko angIkRut karate hain .264.
gAthA : 155 anvayArtha : — [jinakathitaparamasUtre ] jinakathit param sUtramen [pratikramaNAdikn sphu Tam parIkShayitvA ] pratikramaNAdikakI spaShTa parIkShA karake [maunavraten ] maunavrat sahit [yogI ] yogIko [nijakAryam ] nij kArya [nityam ] nitya [sAdhayet ] sAdhanA chAhiye .
TIkA : — yahAn sAkShAt antarmukh paramajinayogIko yah shikShA dI gaI hai .
shrImad arhatke mukhAravindase nikale hue samasta padArtha jisake bhItar samAye hue hain aisI chaturashabdarachanArUp dravyashrutamen shuddhanishchayanayAtmak paramAtmadhyAnasvarUp pratikramaNAdi
Page 311 of 388
PDF/HTML Page 338 of 415
single page version
paramajinayogIshvara prashastAprashastasamastavachanarachanAn parityajya nikhilasangavyAsangan muktvA chaikAkIbhUy maunavraten sArdhan samastapashujanai nindyamAnopyabhinna san nijakAryan nirvANavAmalochanAsambhogasaukhyamUlamanavaratan sAdhayediti .
shastAshastAn vachanarachanAn ghorasansArakartrIm .
svAtmanyev sthitimavichalAn yAti muktyai mumukShu ..265..
muktvA muni sakalalaukikajalpajAlam .
prApnoti nityasukhadan nijatattvamekam ..266..
satkriyAko jAnakar, keval svakAryamen parAyaN paramajinayogIshvarako prashasta – aprashasta samasta vachanarachanAko parityAgakar, sarva sangakI Asaktiko chhoDakar akelA hokar, maunavrat sahit, samasta pashujanon (pashu samAn agnAnI mUrkha manuShyon ) dvArA nindA kiye jAne par bhI ❃
sambhogasaukhyakA mUl hai use — nirantar sAdhanA chAhiye .
[ab is 155vIn gAthAkI TIkA pUrNa karate hue TIkAkAr munirAj do shlok kahate hain : ]
[shlokArtha : — ] AtmagnAnI mumukShu jIv pashujanakRut laukik bhayako tathA ghor sansArakI karanevAlI prashasta - aprashasta vachanarachanAko chhoDakar aur kanak-kAminI sambandhI mohako tajakar, muktike liye svayam apanese apanemen hI avichal sthitiko prApta hote hain .265.
[shlokArtha : — ] AtmapravAdamen (AtmapravAd nAmak shrutamen ) kushal aisA paramAtmagnAnI muni pashujanon dvArA kiye jAnevAle bhayako chhoDakar aur us (prasiddha ) sakal ❃ abhinna = chhinnabhinna hue binA; akhaNDit; achyut .
Page 312 of 388
PDF/HTML Page 339 of 415
single page version
vAgviShayavyApAranivRuttihetUpanyAsoyam .
jIvA hi nAnAvidhA muktA amuktA, bhavyA abhavyAshcha . sansAriNa trasA sthAvarA; dvIndriyatrIndriyachaturindriyasangnyasangnibhedAt panch trasA, pRuthivyaptejovAyuvanaspataya sthAvarA . bhAvikAle svabhAvAnantachatuShTayAtmasahajagnAnAdiguNai bhavanayogyA bhavyA, eteShAn viparItA laukik jalpajAlako (vachanasamUhako ) tajakar, shAshvatasukhadAyak ek nij tattvako prApta hotA hai .266.
gAthA : 156 anvayArtha : — [nAnAjIvA ] nAnA prakArake jIv hain, [nAnAkarma ] nAnA prakArakA karma hai; [nAnAvidhA labdhi bhavet ] nAnA prakArakI labdhi hai; [tasmAt ] isaliye [svaparasamayai ] svasamayon tathA parasamayonke sAth (svadharmiyon tathA paradharmiyonke sAth ) [vachanavivAda ] vachanavivAd [varjanIya ] varjaneyogya hai .
TIkA : — yah, vachanasambandhI vyApArakI nivRuttike hetukA kathan hai (arthAt vachanavivAd kisaliye chhoDaneyogya hai usakA kAraN yahAn kahA hai ) .
jIv nAnA prakArake hain : mukta hain aur amukta, bhavya aur abhavya, sansArI — tras aur sthAvar . dvIndriy, trIndriy, chaturindriy tathA (panchendriy ) sangnI tathA (panchendriy ) asangnI aise bhedonke kAraN tras jIv pAnch prakArake hain . pRithvI, pAnI, tej, vAyu aur vanaspati yah (pAnch prakArake ) sthAvar jIv hain . bhaviShya kAlamen svabhAv - ananta - chatuShTayAtmak sahajagnAnAdi guNonrUpase ❃bhavanake yogya (jIv ) ve bhavya hain; unase viparIt (jIv ) ve vAstavamen abhavya hain . dravyakarma, bhAvakarma aur nokarma aise bhedonke kAraN, athavA (ATh ) mUl prakRiti aur ❃ bhavan = pariNaman; honA so .
Page 313 of 388
PDF/HTML Page 340 of 415
single page version
hyabhavyA . karma nAnAvidhan dravyabhAvanokarmabhedAt, athavA mUlottaraprakRitibhedAchcha, ath tIvrataratIvramandamandatarodayabhedAdvA . jIvAnAn sukhAdiprApterlabdhi kAlakaraNopadeshopasham- prAyogyatAbhedAt panychadhA . tata paramArthavedibhi svaparasamayeShu vAdo na kartavya iti .
tathA karmAnekavidhamapi sadA janmajanakam .
tata kartavyan no svaparasamayairvAdavachanam ..267..
laddhUNan Nihi ekko tassa phalan aNuhavei sujaNatte .
tah NANI NANaNihin bhunjei chaittu paratattin ..157.. (ek sau aDatAlIs ) uttar prakRitirUp bhedonke kAraN, athavA tIvratar, tIvra, mand aur mandatar udayabhedonke kAraN, karma nAnA prakArakA hai . jIvonko sukhAdikI prAptirUp labdhi kAl, karaN, upadesh, upasham aur prAyogyatArUp bhedonke kAraN pAnch prakArakI hai . isaliye paramArthake jAnanevAlonko svasamayon tathA parasamayonke sAth vAd karane yogya nahIn hai .
[bhAvArtha : — ] jagatamen jIv, unake karma, unakI labdhiyAn Adi anek prakArake hain; isaliye sarva jIv samAn vichAronke hon aisA honA asambhav hai . isaliye par jIvonko samajhA denekI AkulatA karanA yogya nahIn hai . svAtmAvalambanarUp nij hitamen pramAd na ho isaprakAr rahanA hI kartavya hai . ]
[ab is 156vIn gAthAkI TIkA pUrNa karate hue TIkAkAr munirAj shlok kahate hain : ]
[shlokArtha : — ] jIvonke, sansArake kAraNabhUt aise (tras, sthAvar Adi ) bahut prakArake bhed hain; isIprakAr sadA janmakA utpanna karanevAlA karma bhI anek prakArakA hai; yah labdhi bhI vimal jinamArgamen anek prakArakI prasiddha hai; isaliye svasamayon aur parasamayonke sAth vachanavivAd kartavya nahIn hai .267.