१५० ]
योगीन्दुदेवविरचितः
[ अधिकार-१ः दोहा-९२
आत्मा पण्डितः मूर्खः नैव नैव ईश्वरः नैव निःस्वः ।
तरुणः वृद्धः बालः नैव अन्यः अपि कर्मविशेषः ।।९१।।
अप्पा पंडिउ मुक्खु णवि णवि ईसरु णवि णीसु तरुणउ बूढउ बालु णवि आत्मा
पण्डितो न भवति मूर्खो नैव ईश्वरः समर्थो नैव निःस्वो दरिद्रः तरुणो वृद्धो बालोऽपि नैव ।
पण्डितादिस्वरूपं यद्यात्मस्वभावो न भवति तर्हि किं भवति । अण्णु वि कम्मविसेसु अन्य एव
कर्मजनितोऽयं विभावपर्यायविशेष इति । तद्यथा । पण्डितादिसंबन्धान् यद्यपि व्यवहारनयेन
जीवस्वभावान् तथापि शुद्धनिश्चयनयेन शुद्धात्मद्रव्याद्भिन्नान् सर्वप्रकारेण हेयभूतान्
वीतरागस्वसंवेदनज्ञानभावनारहितोऽपि बहिरात्मा स्वस्मिन्नियोजयति तानेव पण्डितादि-
विभावपर्यायांस्तद्विपरीतो योऽसौ चान्तरात्मा परस्मिन् कर्माणि नियोजयतीति तात्पर्यार्थः ।।९१।।
अथ —
९२) पुण्णु वि पाउ वि कालु णहु धम्माधम्मु वि काउ ।
एक्कु वि अप्पा होइ णवि मेल्लिवि चेयण – भाउ ।।९२।।
भावार्थ : — यद्यपि शरीरके सम्बन्धसे पंडित वगैरह भेद व्यवहारनयसे जीवके कहे
जाते हैं, तो भी शुद्धनिश्चयनयकर शुद्धात्मद्रव्यसे भिन्न हैं, और सर्वथा त्यागने योग्य हैं । इन
भेदोंको वीतरागस्वसंवेदनज्ञानकी भावनासे रहित मिथ्यादृष्टि जीव अपने जानता है, और इन्हींको
पंडितादि विभावपर्यायोंको अज्ञानसे रहित सम्यग्दृष्टि जीव अपनेसे जुदे कर्मजनित जानता
है ।।९१।।
आगे आत्माका चेतनभाव वर्णन करते हैं —
जो पंडितादिस्वरूप आत्मानो स्वभाव नथी तो ते शुं छे? [अन्यः अपि कर्म विशेषः]
पंडितादि स्वरूप आत्माथी भिन्न कर्मविशेष छे – अर्थात् कर्मजनित विभाव पर्याय विशेष छे.
भावार्थः — वीतरागस्वसंवेदनरूप ज्ञाननी भावनाथी रहित एवो बहिरात्मा,
पंडितादि संबंधो जो के व्यवहारनयथी जीवना स्वभावो छे तोपण शुद्धनिश्चयनयथी
शुद्धात्मद्रव्यथी भिन्न अने सर्वप्रकारे हेयभूत छे तेमने पोतामां योजे छे – जोडे छे अने तेनाथी
विपरीत जे अन्तरात्मा छे ते, ते ज पंडितादि विभावपर्यायोने पर एवा कर्ममां योजे छे.
(तेमने पोताथी जुदा कर्मजनित जाणे छे.) ए तात्पयार्थ छे. ९१.
हवे (आत्माना चेतनभावनुं वर्णन करे छे)ः —