258 ]
yogIndudevavirachita
[ adhikAr-2 dohA-28
पुनर्यद्यपि गुरुशिष्यादिरूपेण परस्परोग्रहं करोति तथापि पुद्गलादिपञ्चद्रव्याणां किमपि न
करोतीत्यकारणम् । ‘कत्ता’ शुद्धपारिणामिकपरमभावग्राहकेण शुद्धद्रव्यार्थिकनयेन यद्यपि बन्ध-
मोक्षद्रव्यभावरूप पुण्यपापघटपटादीनामकर्ता जीवस्तथाप्यशुद्धनिश्चयेन शुभाशुभोपयोगाभ्यां
परिणतः सन् पुण्यपापबन्धयोः कर्ता तत्फलभोक्ता च भवति विशुद्धज्ञानदर्शनस्वभावनिज-
शुद्धात्मद्रव्यसम्यक्श्रद्धानज्ञानानुष्ठानरूपेण शुद्धोपयोगेन १
तत्परिणतः सन् मोक्षस्यापि कर्ता
तत्फलभोक्ता च । शुभाशुभशुद्धपरिणामानां परिणमनमेव कर्तृत्वम् सर्वत्र ज्ञातव्यमिति ।
पुद्गलादिपञ्चद्रव्याणां च स्वकीयस्वकीयपरिणामेन परिणमनमेव कर्तृत्वम् । वस्तुवृत्त्या पुनः
पुण्यपापादिरूपेणाकर्तृत्वमेव । ‘सव्वगदं’ लोकालोकव्याप्त्यपेक्षया सर्वगतमाकाशं भण्यते धर्माधर्मौ
kAryo kare chhe tethI kAraNo chhe, jyAre jIvadravya to joke gurushiShyAdirUpe paraspar upakAr kare
chhe topaN – pudgalAdi pAnch dravyonun kAI paN karato nathI, tethI jIv akAraN chhe.
(10) ‘कत्ताकत्ता’ jIv shuddhapAriNAmik paramabhAvagrAhak shuddhadravyArthikanayathI – joke
bandhamokShano, dravyabhAvarUp puNya-pApano ane ghaT paT Adino akartA chhe topaN
ashuddhanishchayanayathI shubhAshubh upayogarUpe pariNamato thako puNya-pApabandhano kartA ane tenAn phaLano
bhoktA chhe. ane vishuddhagnAn-vishuddhadarshan jeno svabhAv chhe evA nijashuddhAtmadravyanA
samyakshraddhAn, samyaggnAn, samyag anuShThAnarUp shuddhopayog vaDe te-rUpe pariNamato thako mokShano
paN kartA chhe ane tenA phaLano bhoktA chhe. shubh, ashubh, shuddhapariNAmorUpe pariNamavun te ja
kartApaNun sarvatra jANavun ane pudgalAdi pAnchadravyone potapotAnA pariNAmarUp pariNamavun te ja
kartApaNun chhe ane vastudraShTithI to puNya-pAp AdirUpe kartApaNun nathI ja.
(11) ‘सव्वगदंसव्वगदं’ AkAsh lokAlokamAn vyApavAnI apekShAe, sarvagat chhe, ane
dharmadravya tathA adharmadravya, lokamAn vyApavAnI apekShAe sarvagat chhe. vaLI jIvadravya ek ek
उनके फलका भोक्ता होता है, तथा विशुद्ध ज्ञान दर्शनरूप निज शुद्धात्मद्रव्यका श्रद्धान ज्ञान
आचरणरूप शुद्धोपयोगकर परिणत हुआ मोक्षका भी कर्ता होता है, और अनंतसुखका भोक्ता
होता है । इसलिये जीवको कर्ता भी कहा जाता है, और भोक्ता भी कहा जाता है । शुभ, अशुभ,
शुद्ध परिणमन ही सब जगह कर्तापना है, और पुद्गलादि पाँच द्रव्योंको अपने अपने परिणामरूप
जो परिणमन वही कर्तापना है, पुण्य पापादिका कर्तापना नहीं है, सर्वगतपना लोकालोक
व्यापकताकी अपेक्षा आकाश ही में है, धर्मद्रव्य-अधर्मद्रव्य ये दोनों लोकाकाशव्यापी हैं,
अलोकमें नहीं है, और जीवद्रव्यमें एक जीवकी अपेक्षा केवलसमुद्घातमें लोकपूरण अवस्थामें
लोकमें सर्वगतपना है, तथा नाना जीवकी अपेक्षा सर्वगतपना नहीं है, पुद्गलद्रव्य लोकप्रमाण
1. pAThAntara — तत्परिणतः = तु परिणतः