Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
ശ്രീ ദിഗംബര ജൈന സ്വാധ്യായമംദിര ട്രസ്ട, സോനഗഢ - ൩൬൪൨൫൦
ഭാവാര്ഥ: — പുദ്ഗലദ്രവ്യ തോ, സ്വസംവേദനഥീ വിലക്ഷണ വിഭാവപരിണാമമാം രത ജീവനേ
വ്യവഹാരഥീ ശരീര, വാണീ, മന അനേ ശ്വാസോച്ഛ്വാസ നിപജാവേ ഛേ അനേ ധര്മദ്രവ്യ ഉപചരിത അസദ്ഭൂത
വ്യവഹാരനയഥീ ഗതിമാം സഹകാരീ ഛേ തേമ ജ അധര്മദ്രവ്യ സ്ഥിതിമാം സഹകാരീ ഛേ, തേ ജ വ്യവഹാരനയഥീ
(ഉപചരിത അസദ്ഭൂതവ്യവഹാരനയഥീ) ആകാശദ്രവ്യ അവകാശദാന ആപേ ഛേ തേമ ജ കാളദ്രവ്യ
ശുഭാശുഭ പരിണാമോമാം സഹകാരീ ഛേ.
ഏ പ്രമാണേ പാംച ദ്രവ്യോനേ ൧ഉപകാര (ഉദാസീന നിമിത്ത) പാമീനേ ജീവ നിശ്ചയ-
വ്യവഹാരരത്നത്രയനീ ഭാവനാഥീ ഭ്രഷ്ട ഥയേലോ ചാര ഗതിനാം ദുഃഖനേ സഹേ ഛേ, ഏവോ ഭാവാര്ഥ ഛേ. ൨൬.
ഹവേ, ഏ പ്രമാണേ നിശ്ചയനയഥീ പാംച ദ്രവ്യോനും സ്വരൂപ ദുഃഖനും കാരണ ജാണീനേ ഹേ
किं कुर्वन्ति । णियणियकज्जु जणंति निजनिजकार्यं जनयन्ति येन कारणेन निजनिजकार्यं
जनयन्ति । चउगइदुक्ख सहंत जिय चतुर्गतिदुःखं सहमानाः सन्तोजीवाः तें संसारु भमंति तेन
कारणेन संसारं भ्रमन्तीति । तथा च । पुद्गलस्तावज्जीवस्य स्वसंवित्तिलक्षणविभावपरिणामरतस्य
व्यवहारेण शरीरवाङ्मनःप्राणापाननिष्पत्तिं करोति, धर्मद्रव्यं चोपचरितासद्भूतव्यवहारेण
गतिसहकारित्वं करोति, तथैवाधर्मद्रव्यं स्थितिसहकारित्वं करोति, तेनैव व्यवहारनयेन
आकाशद्रव्यमवकाशदानं ददाति, तथैव कालद्रव्यं च शुभाशुभपरिणामसहकारित्वं करोति । एवं
पञ्चद्रव्याणामुपकारं लब्ध्वा जीवो निश्चयव्यवहाररत्नत्रयभावनाच्युतः सन् चतुर्गतिदुःखं सहत इति
भावार्थः ।।२६।।
अथैवं पञ्चद्रव्याणां स्वरूपं निश्चयेन दुःखकारणं ज्ञात्वा हे जीव निजशुद्धात्मो-
आत्मज्ञानसे विपरीत विभाव परिणामोंमें लीन हुए अज्ञानी जीवोंके व्यवहारनयकर शरीर, वचन,
मन, श्वासोश्वास, इन चारोंको उत्पत्ति करता है, अर्थात् मिथ्यात्व, अव्रत, कषाय, रागद्वेषादि
विभावपरिणाम हैं, इन विभाव परिणामोंके योगसे जीवके पुद्गलका सम्बन्ध हैं, और पुद्गलके
संबन्धसे ये हैं, धर्मद्रव्य उपचरितासद्भूत व्यवहारनयकर गतिसहायी है । अधर्मद्रव्य
स्थितिसहकारी है, व्यवहारनयकर आकाशद्रव्य अवकाश (जगह) देता है, और कालद्रव्य शुभ
-अशुभ परिणामोंका सहायी है । इस तरह ये पाँच द्रव्य सहकारी हैं । इनकी सहाय पाकर ये
जीव निश्चय व्यवहाररत्नत्रयकी भावनासे रहित भ्रष्ट होते हुए चारों गतियोंके दुःखोंको सहते
हुए संसारमें भटकते हैं, यह तात्पर्य हुआ ।।२६।।
आगे परद्रव्योंका संबंध निश्चयनयसे दुःखका कारण है, ऐसा जानकर हे जीव
൧. ലൌകികമാം ‘ഉപകാര’ അര്ഥ അന്യനും ഭലും കരവും ഏവോ ഛേ പണ തേ താത്ത്വിക അര്ഥ നഥീ. ‘ഉപകാര കരേ
ഛേ’ ഏനോ അഹീം താത്ത്വിക അര്ഥ ഏ ഛേ കേ ‘ഉദാസീന നിമിത്ത ഥായ ഛേ.’
൨൫൨ ]യോഗീന്ദുദേവവിരചിത: [ അധികാര-൨ : ദോഹാ-൨൬