Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
ശ്രീ ദിഗംബര ജൈന സ്വാധ്യായമംദിര ട്രസ്ട, സോനഗഢ - ൩൬൪൨൫൦
൨൮൪ ]യോഗീന്ദുദേവവിരചിത: [ അധികാര-൨ : ദോഹാ-൪൧
यावत् ज्ञानी उपशाम्यति तावत् संयतो भवति ।
भवति कषायाणां वशे गतः जीवः असंयतः स एव ।।४१।।
जांवइ इत्यादि । जांवइ यदा काले णाणिउ ज्ञानी जीवः उवसमइ उपशाम्यति ताम-
इ तदा काले संजदु होइ संयतो भवति । होइ भवति कसायहं वसि गयउ कषायवशं गतः
जीउ जीवः । कथंभूतो भवति । असंजदु असंयतः । कोऽसौ । सोइ स एव पूर्वोक्त जीव इति ।
अयमत्र भावार्थः । अनाकुलत्वलक्षणस्य स्वशुद्धात्मभावनोत्थपारमार्थिकसुखस्यानुकूलपरमोपशमे
यदा ज्ञानी तिष्ठति तदा संयतो भवति तद्विपरीत परमाकुलत्वोत्पादककामक्रोधादौ परिणतः
पुनरसंयतो भवतीति । तथा चोक्त म् — ‘‘अकसायं तु चरित्तं कषायवसगदो असंजदो होदि ।
उवसमइ जम्हि काले तक्काले संजदो होदि’’ ।।४१।।
ഭാവാര്ഥ: — അനാകുളതാ ജേനും ലക്ഷണ ഛേ ഏവാ, സ്വശുദ്ധാത്മാനീ ഭാവനാഥീ ഉത്പന്ന
പാരമാര്ഥിക സുഖനേ അനുകൂള പരമ ഉപശമഭാവമാം ജ്യാരേ ജ്ഞാനീ സ്ഥിത ഹോയ ഛേ ത്യാരേ തേ സംയത ഹോയ
ഛേ അനേ തേനാഥീ വിപരീത പരമാത്മാമാം ആകുളതാനാ ഉത്പാദക കാമക്രോധാദിമാം പരിണമേലോ ഹോയ ഛേ
ത്യാരേ അസംയത ഹോയ ഛേ. കഹ്യും പണ ഛേ കേ —
‘‘अकसायं तु चरितं कसायवसगदो असंजदो होदि ।।’’
उवसमइ जम्हि काले तक्काले संजदा होदि ।।’’
[അര്ഥ: — അകഷായഭാവ (കഷായനോ അഭാവ) തേ ചാരിത്ര ഛേ, കഷായനേ വശ ഥയേലോ ജീവ
गाथा – ४१
अन्वयार्थ : — [यदा ] जिस समय [ज्ञानी जीवः ] ज्ञानी जीव [उपशाम्यति ]
शांतभावको प्राप्त होता है, [तदा ] उस समय [संयतः भवति ] संयमी होता है, और
[कषायाणां ] क्रोधादि कषायोंके [वशे गतः ] आधीन हुआ [स एव ] वही जीव [असंयतः ]
असंयमी [भवति ] होता है ।
भावार्थ : — आकुलता रहित निज शुद्धात्माकी भावनासे उत्पन्न हुआ निर्विकल्प
(असली) सुखका कारण जो परम शांतभाव उसमें जिस समय ज्ञानी ठहरता है, उसी समय
संयमी कहलाता है, और आत्मभावनामें परम आकुलताके उपजानेवाले काम क्रोधादिक
अशुद्ध भावोंमें परिणमता हुआ जीव असंयमी होता है, इसमें कुछ संदेह नहीं है । ऐसा
दूसरी जगह भी कहा है ‘अकसायं’ इत्यादि । अर्थात् कषायका जो अभाव है, वही चारित्र
है, इसलिये कषायके आधीन हुआ जीव असंयमी होता है, और जब कषायोंको शांत करता