Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
ଶ୍ରୀ ଦିଗଂବର ଜୈନ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯମଂଦିର ଟ୍ରସ୍ଟ, ସୋନଗଢ - ୩୬୪୨୫୦
कश्चिदाह । व्रतेन किं प्रयोजनमात्मभावनया मोक्षो भविष्यति । भरतेश्वरेण किं व्रतं कृतम्,
घटिकाद्वयेन मोक्षं गतः इति । अथ परिहारमाह । भरतेश्वरोऽपि पूर्वं जिनदीक्षाप्रस्तावे लोचानन्तरं
हिंसादिनिवृत्तिरूपं महाव्रतविकल्पं कृत्वान्तर्मुहूर्ते गते सति द्रष्टश्रुतानुभूतभोगाकांक्षारूपनिदान-
बन्धादिविकल्परहिते मनोवचनकायनिरोधलक्षणे निजशुद्धात्मध्याने स्थित्वा पश्चान्निर्विकल्पो जातः ।
परं किंतु तस्य स्तोककालत्वान्महाव्रतप्रसिद्धिर्नास्ति । अथेदं मतं वयमपि तथा कुर्मोऽवसानकाले ।
नैवं वक्त व्यम् । यद्येकस्यान्धस्य कथंचिन्निधानलाभो जातस्तर्हि किं सर्वेषां भवतीति भावार्थः ।
तथा चोक्त म् — ‘‘पुव्वमभाविदजोगो मरणे आराहओ जदि वि कोई । खन्नगनिधिदिट्ठंतं तं खु
ସମାଧିମାଂ ତୋ ଶୁଭାଶୁଭ ବନ୍ନେନୋ ତ୍ଯାଗ ହୋଵାଥୀ ପରିପୂର୍ଣ ଵ୍ରତ ଛେ. (ଆ ରୀତେ ପରିପୂର୍ଣ ଵ୍ରତମାଂ
ଶୁଭ ପରିଣାମନୋ ପଣ ତ୍ଯାଗ ହୋଵାଥୀ ଵ୍ରତ ଉପର ପଣ ରାଗ କରଵା ଯୋଗ୍ଯ ନଥୀ.)
ଅହୀଂ, କୋଈ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ କେ ଵ୍ରତଥୀ ଶୁଂ ପ୍ରଯୋଜନ ଛେ? ମାତ୍ର ଆତ୍ମଭାଵନାଥୀ ମୋକ୍ଷ ଥଈ
ଜଶେ? ଭରତେଶ୍ଵରେ କ୍ଯାଂ ଵ୍ରତ କର୍ଯାଂ ହତାଂ? ଛତାଂ ପଣ ତେଓ ବେ ଘଡୀମାଂ ମୋକ୍ଷେ ଚାଲ୍ଯା ଗଯା.
ତେନୋ ପରିହାର କରେ ଛେ, ଭରତେଶ୍ଵରେ ପଣ ପହେଲାଂ ଜିନଦୀକ୍ଷା ଧାରଣ କରତୀ ଵଖତେ ମାଥାନୁଂ
କେଶଲୋଚନ କର୍ଯା ପଛୀ ହିଂସାଦି ପାପୋନୀ ନିଵୃତ୍ତିରୂପ ମହାଵ୍ରତୋନା ଵିକଲ୍ପନେ କରୀନେ ଅନ୍ତର୍ମୁହୂର୍ତ ଜତାଂ,
ଦେଖେଲା, ସାଂଭଳେଲା ଅନେ ଅନୁଭଵେଲା ଭୋଗୋନୀ ଆକାଂକ୍ଷାରୂପ ନିଦାନବଂଧାଦିନା ଵିକଲ୍ପୋଥୀ ରହିତ,
ମନ-ଵଚନ-କାଯନା ନିରୋଧରୂପ ନିଜଶୁଦ୍ଧାତ୍ମଧ୍ଯାନମାଂ ସ୍ଥିତ ଥଈନେ ପଛୀ ନିର୍ଵିକଲ୍ପ ଥଯା. ପଣ ତେମନେ
ଅଲ୍ପକାଳନା ମହାଵ୍ରତ ହୋଵାଥୀ ତେମନା ମହାଵ୍ରତନୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ନ ଥଈ. ଅହୀଂ କୋଈ ଅଜ୍ଞାନୀ ଏମ
କହେ କେ ଅମେ ପଣ ମରଣକାଳେ ତେଵୀ ରୀତେ କରୀଶୁଂ, ତୋ ଏମ କହେଵୁଂ ଯୋଗ୍ଯ ନଥୀ କାରଣ କେ ଜୋ କୋଈ
ଏକ ଆଂଧଳାନେ କୋଈ ପଣ ରୀତେ ଖଜାନାନୀ ପ୍ରାପ୍ତି ଥଈ ଗଈ ତୋ ଶୁଂ ବଧାନେ ତେ ରୀତେ ଥାଯ? ଏଵୋ
ଭାଵାର୍ଥ ଛେ. କହ୍ଯୁଂ ପଣ ଛେ କେ ‘‘पुव्वमभाविदजोगो मरणे आराहओ जदि वि कोई । खन्नगनिधिदिट्ठंतं
ଅଧିକାର-୨ : ଦୋହା-୫୨ ]ପରମାତ୍ମପ୍ରକାଶ: [ ୩୦୫
आत्मभावनासे ही मोक्ष होता है । भरतजी महाराजने क्या व्रत धारण किया था ? वे तो दो घड़ीमें
ही केवलज्ञान पाकर मोक्ष गये । इसका समाधान ऐसा है, कि भरतेश्वरने पहले जिनदीक्षा धारण
की, शिरके केशलुञ्चन किये, हिंसादि पापोंकी निवृत्तिरूप पाँच महाव्रत आदरे । फि र एक
अंतर्मुहूर्तमें समस्त विकल्प रहित मन, वचन, काय रोकनेरूप निज शुद्धात्मध्यान उसमें ठहरकर
निर्विकल्प हुए । वे शुद्धात्माका ध्यान, देखे, सुने और भोगे हुए भोगोंकी वाँछारूप निदान बन्धादि
विकल्पोंसे रहित ऐसे ध्यानमें तल्लीन होकर केवली हुए । जब राज छोड़ा, और मुनि हुए तभी
केवली हुए, तब भरतेश्वरने अंतर्मुहूर्तमें केवलज्ञान प्राप्त किया । इसलिये महाव्रतकी प्रसिद्धि नहीं
हुई । इस पर कोई मूर्ख ऐसा विचार लेवे, कि जैसा उनको हुआ वैसे हमको भी होवेगा । ऐसा
विचार ठीक नहीं है । यदि किसी एक अंधेको किसी तरहसे निधिका लाभ हुआ, तो क्या सभीको
ऐसा हो सकता है ? सबको नहीं होता । भरत सरीखे भरत ही हुए । इसलिये अन्य भव्यजीवोंको
यही योग्य है, कि तप संयमका साधन करना ही श्रेष्ठ है । ऐसा ही ‘‘पुव्वं’’ इत्यादि गाथासे