Parmatma Prakash (Gujarati Hindi) (Punjabi transliteration).

< Previous Page   Next Page >


Page 225 of 565
PDF/HTML Page 239 of 579

background image
Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
ਸ਼੍ਰੀ ਦਿਗਂਬਰ ਜੈਨ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਮਂਦਿਰ ਟ੍ਰਸ੍ਟ, ਸੋਨਗਢ - ੩੬੪੨੫੦
मार्गः अथवा साधको व्यवहारमोक्षमार्गः, साध्यो निश्चयमोक्षमार्गः अत्राह शिष्यः निश्चय-
मोक्षमार्गो निर्विकल्पः तत्काले सविकल्पमोक्षमार्गो नास्ति कथं साधको भवतीति अत्र
परिहारमाह भूतनैगमनयेन परंपरया भवतीति अथवा सविकल्पनिर्विकल्पभेदेन निश्चय-
मोक्षमार्गो द्विधा, तत्रानन्तज्ञानरूपोऽहमित्यादि सविकल्परूपसाधको भवति, निर्विकल्प-
समाधिरूपो साध्यो भवतीति भावार्थः
।। सविकल्पनिर्विकल्पनिश्चयमोक्षमार्गविषये संवाद-
व्यवहारके बिना निश्चयकी प्राप्ति नहीं होती यह कथन सुनकर शिष्यने प्रश्न किया कि हे
प्रभो; निश्चयमोक्षमार्ग जो निश्चयरत्नत्रय वह तो निर्विकल्प है, और व्यवहाररत्नत्रय विकल्प
सहित है, सो वह विकल्पदशा निर्विकल्पपनेकी साधन कैसे हो सकती है ? इस कारण
उसको साधक मत कहो अब इसका समाधान करते हैं जो अनादिकालका यह जीव विषय
कषायोंसे मलिन हो रहा है, सो व्यवहारसाधनके बिना उज्ज्वल नहीं हो सकता, जब मिथ्यात्व
अव्रत कषायादिककी क्षीणतासे देव-गुरु-धर्मकी श्रद्धा करे, तत्त्वोंका जानपना होवे, अशुभ
क्रिया मिट जावे, तब गुरु वह अध्यात्मका अधिकारी हो सकता है
जैसे मलिन कपड़ा धोनेसे
रँगने योग्य होता है, बिना धोये रंग नहीं लगता, इसलिये परम्पराय मोक्षका कारण
व्यवहाररत्नत्रय कहा है
मोक्षका मार्ग दो प्रकारका है, एक व्यवहार, दूसरा निश्चय, निश्चय
तो साक्षात् मोक्षमार्ग है, और व्यवहार परम्पराय है अथवा सविकल्प निर्विकल्पके भेदसे
निश्चयमोक्षमार्ग भी दो प्रकारका है जो मैं अनंतज्ञानरूप हूँ, शुद्ध हूँ, एक हूँ, ऐसा ‘सोऽहं’
का चिंतवन है, वह तो सविकल्प निश्चयमोक्षमार्ग है, उसको साधक कहते हैं, और जहाँ
पर कुछ चिंतवन नहीं है, कुछ बोलना नहीं है, और कुछ चेष्टा नहीं है, वह निर्विकल्प-
समाधिरूप साध्य है, यह तात्पर्य हुआ
इसी कथनके बारेमें द्रव्यसंग्रहकी साक्षी देते हैं ‘‘मा
चिट्ठह’’ इत्यादि सारांश यह है, कि हे जीव, तू कुछ भी कायकी चेष्टा मत कर, कुछ बोल
भी मत, मौनसे रहे, और कुछ चिंतवन मत कर सब बातोंको छोड, आत्मामें आपको लीन
कर, यह ही परमध्यान है श्रीतत्त्वसारमें भी सविकल्प-निर्विकल्प निश्चयमोक्षमार्गके
ਆ ਕਥਨ ਸਾਂਭਲ਼ੀਨੇ ਅਹੀਂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯੇ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨ ਕਰ੍ਯੋ ਕੇ ਨਿਸ਼੍ਚਯਮੋਕ੍ਸ਼ਮਾਰ੍ਗ ਤੋ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪ ਛੇ, ਤੇ
ਸਮਯੇ (ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪ ਨਿਸ਼੍ਚਯਮੋਕ੍ਸ਼ਮਾਰ੍ਗ ਵਖਤੇ ਤੋ) ਸਵਿਕਲ੍ਪ ਮੋਕ੍ਸ਼ਮਾਰ੍ਗ ਤੋ ਹੋਤੋ ਨਥੀ. ਤੋ ਪਛੀ
ਵ੍ਯਵਹਾਰਮੋਕ੍ਸ਼ਮਾਰ੍ਗ ਕੇਵੀ ਰੀਤੇ ਸਾਧਕ ਛੇ? ਅਹੀਂ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਨੋ ਪਰਿਹਾਰ ਕਰੇ ਛੇ :
ਭੂਤਨੈਗਮਨਯਥੀ
ਪਰਂਪਰਾਏ (ਸਾਧਕ) ਛੇ. ਅਥਵਾ ਨਿਸ਼੍ਚਯਮੋਕ੍ਸ਼ਮਾਰ੍ਗ ਸਵਿਕਲ੍ਪ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਨਾ ਭੇਦਥੀ ਬੇ ਪ੍ਰਕਾਰਨੋ ਛੇ.
ਤ੍ਯਾਂ ‘ਹੁਂ ਅਨਂਤਜ੍ਞਾਨਰੂਪ ਛੁਂ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਸਵਿਕਲ੍ਪਰੂਪ ਸਾਧਕ ਛੇ ਅਨੇ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪ ਸਮਾਧਿਰੂਪ ਸਾਧ੍ਯ ਛੇ,
ਏਵੋ ਭਾਵਾਰ੍ਥ ਛੇ.’
ਸਵਿਕਲ੍ਪ, ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪ ਨਿਸ਼੍ਚਯਮੋਕ੍ਸ਼ਮਾਰ੍ਗਨਾ ਵਿਸ਼ਯਮਾਂ ਆ ਜ ਅਰ੍ਥਨੀ ਸਾਕ੍ਸ਼ੀਭੂਤ (ਮੇਲ਼ਵਾਲ਼ੀ)
ਅਧਿਕਾਰ-੨ : ਦੋਹਾ-੧੪ ]ਪਰਮਾਤ੍ਮਪ੍ਰਕਾਸ਼: [ ੨੨੫