द्विप्रदेशाद्युद्भवहेतुभूततथाविधस्निग्धरूक्षगुणपरिणामशक्तिस्वभावात्प्रदेशोद्भवत्वमस्ति । ततः पर्यायेणानेकप्रदेशत्वस्यापि संभवात् द्वयादिसंख्येयासंख्येयानन्तप्रदेशत्वमपि न्याय्यं पुद्गलस्य ।।१३७।।
परमाणोर्गतिपरिणतेः सहकारित्वेन वर्तते । कस्य संबन्धी योऽसौ परमाणुः । पदेसमेत्तस्स दव्वजादस्स प्रदेशमात्रपुद्गलजातिरूपपरमाणुद्रव्यस्य । किं कुर्वतः । वदिवददो व्यतिपततो मन्दगत्या गच्छतः । कं प्रति । पदेसं कालाणुव्याप्तमेकप्रदेशम् । कस्य संबन्धिनम् । आगासदव्वस्स आकाशद्रव्यस्येति । तथाहि – कालाणुरप्रदेशो भवति । कस्मात् । द्रव्येणैकप्रदेशत्वात् । अथवा यथा स्नेहगुणेन पुद्गलानां तथापि दो १प्रदेशादिके उद्भवके हेतुभूत तथाविध (उस प्रकारके) स्निग्ध -रूक्षगुणरूप परिणमित होनेकी शक्तिरूप स्वभावके कारण उसके प्रदेशोंका उद्भव है; इसलिये पर्यायसे अनेकप्रदेशीपनेका भी संभव होनेसे पुद्गलको द्विप्रदेशीपनेसे लेकर संख्यात, असंख्यात और अनन्तप्रदेशीपना भी न्याययुक्त है ।।१३७।। अब, ‘कालाणु अप्रदेशी ही है’ ऐसा नियम करते हैं (अर्थात् दरशाते हैं : — )
अन्वयार्थ : — [समयः तु ] काल तो [अप्रदेशः ] अप्रदेशी है, [प्रदेशमात्रस्य द्रव्यजातस्य ] प्रदेशमात्र पुद्गल -परमाणु [आकाशद्रव्यस्य प्रदेशं ] आकाश द्रव्यके प्रदेशको [व्यतिपततः ] मंद गतिसे उल्लंघन कर रहा हो तब [सः वर्तते ] वह वर्तता है अर्थात् निमित्तभूततया परिणमित होता है ।।१३८।।
छे काळ तो अप्रदेश; एकप्रदेश परमाणु यदा आकाशद्रव्य तणो प्रदेश अतिक्रमे, वर्ते तदा. १३८.
२७२प्रवचनसार[ भगवानश्रीकुंदकुंद-
१. द्विप्रदेशी इत्यादि स्कन्धोंकी उत्पत्तिके कारणभूत जो स्निग्ध -रूक्ष गुण हैं उनरूप परिणमित होनेकी शक्ति पुद्गलका स्वभाव है ।