यो हि येन प्रदेशमात्रेण कालपदार्थेनाकाशस्य प्रदेशोऽभिव्याप्तस्तं प्रदेशं मन्द- गत्यातिक्रमतः परमाणोस्तत्प्रदेशमात्रातिक्रमणपरिमाणेन तेन समो यः कालपदार्थ- सूक्ष्मवृत्तिरूपसमयः स तस्य कालपदार्थस्य पर्यायस्ततः एवंविधात्पर्यायात्पूर्वोत्तरवृत्तिवृत्तत्वेन- पुद्गलपरमाणोर्व्यतिपततो मन्दगत्या गच्छतः । कं कर्मतापन्नम् । तं देसं तं पूर्वगाथोदितं कालाणुव्याप्तमाकाशप्रदेशम् । तस्सम तेन कालाणुव्याप्तैकप्रदेशपुद्गलपरमाणुमन्दगतिगमनेन समः समानः सदृशस्तत्समः समओ कालाणुद्रव्यस्य सूक्ष्मपर्यायभूतः समयो व्यवहारकालो भवतीति पर्यायव्याख्यानं गतम् । तदो परो पुव्वो तस्मात्पूर्वोक्तसमयरूपकालपर्यायात्परो भाविकाले पूर्वमतीतकाले च जो अत्थो यः पूर्वापरपर्यायेष्वन्वयरूपेण दत्तपदार्थो द्रव्यं सो कालो स कालः कालपदार्थो भवतीति द्रव्यव्याख्यानम् । समओ उप्पण्णपद्धंसी स पूर्वोक्तसमयपर्यायो यद्यपि पूर्वापरसमयसन्तानापेक्षया
अन्वयार्थ : — [तं देशं व्यतिपततः ] परमाणु एक आकाशप्रदेशका (मन्दगतिसे) उल्लंघन करता है तब [तत्समः ] उसके बराबर जो काल (लगता है ) वह [समयः ] ‘समय’ है; [तत्ः पूर्वः परः ] उस (समय) से पूर्व तथा पश्चात् ऐसा (नित्य) [यः अर्थः ] जो पदार्थ है [सः कालः ] वह कालद्रव्य है; [समयः उत्पन्नप्रध्वंसी ] ‘समय उत्पन्नध्वंसी है ।।१३९।।
टीका : — किसी प्रदेशमात्र कालपदार्थके द्वारा आकाशका जो प्रदेश व्याप्त हो उस प्रदेशको जब परमाणु मन्द गतिसे अतिक्रम (उल्लंघन) करता है तब उस प्रदेशमात्र पदार्थकी पर्याय है; और ऐसी उस पर्यायसे पूर्वकी तथा बादकी ३वृत्तिरूपसे प्रवर्तमान होनेसे
ते देशना अतिक्रमण सम छे ‘समय’, तत्पूर्वापरे जे अर्थ छे ते काळ छे, उत्पन्नध्वंसी ‘समय’ छे. १३९.
२७४प्रवचनसार[ भगवानश्रीकुंदकुंद-
१अतिक्रमणके २परिमाणके बराबर जो कालपदार्थकी सूक्ष्मवृत्तिरूप ‘समय’ है वह, उस काल
१. अतिक्रमण = उल्लंघन करना ।२. परिमाण = माप ।
३. वृत्ति = वर्तना सो परिणति है (काल पदार्थ वर्तमान समयसे पूर्वकी परिणतिरूप तथा उसके बादकी परिणतिरूपसे परिणमित होता है, इसलिये उसका नित्यत्व प्रगट है ।)