yato na khalvindriyANyAlambyAvagrahehAvAyapUrvakaprakrameN kevalI vijAnAti, svayamev samastAvaraNakShayakShaN evAnAdyanantAhetukAsAdhAraNabhUtagnAnasvabhAvamev kAraNatvenopAdAy tadupari pravik satkevalagnAnopayogIbhUy vipariNamate, tatosyAkramasamAkrAntasamastadravyakShetrakAl- bhAvatayA samakShasamvedanAlambanabhUtA sarvadravyaparyAyA pratyakShA ev bhavanti ..21.. kevalagnAnasya sarvan pratyakShan bhavatIti kathanamukhyatven ‘pariNamado khalu’ ityAdigAthAdvayam, athAtmagnAnayornishchayenAsankhyAtapradeshatvepi vyavahAreN sarvagatatvan bhavatItyAdikathanamukhyatven ‘AdA NANapamANan’ ityAdigAthApanychakam, tata paran gnAnagneyayo parasparagamananirAkaraNamukhyatayA ‘NANI NANasahAvo’ ityAdigAthApanychakam, ath nishchayavyavahArakevalipratipAdanAdimukhyatven ‘jo hi sudeN’ ityAdisUtrachatuShTayam, ath vartamAnagnAne kAlatrayaparyAyaparichchhittikathanAdirUpeN ‘takkAligev savve’ ityAdisUtrapanychakam, ath kevalagnAnan bandhakAraNan na bhavati rAgAdivikalparahitan chhadmasthagnAnamapi, kintu rAgAdayo bandhakAraNamityAdinirUpaNamukhyatayA ‘pariNamadi Neyan’ ityAdisUtrapanychakam, ath kevalagnAnan sarvagnAnan sarvagnatven pratipAdayatItyAdivyAkhyAnamukhyatven ‘jan takkAliyamidaran’ ityAdigAthApanychakam, ath gnAnaprapanychopasanhAramukhyatven prathamagAthA, namaskArakathanen dvitIyA cheti ‘Navi pariNamadi’ ityAdi gAthAdvayam . evan gnAnaprapanychAbhidhAnatRutIyAntarAdhikAre trayastrinshadgAthAbhi sthalAShTaken samudAy-
anvayArtha : — [khalu ] vAstavamen [gnAnan pariNamamAnasya ] gnAnarUpase (kevalagnAnarUpase)pariNamit hote hue kevalIbhagavAnake [sarvadravyaparyAyA ] sarva dravya -paryAyen [pratyakShA ] pratyakSha hain; [sa ] ve [tAn ] unhen [avagrahapUrvAbhi kriyAbhi ] avagrahAdi kriyAonse [naiv vijAnAti ] nahIn jAnate ..21..
TIkA : — kevalIbhagavAn indriyonke Alambanase avagrah -IhA -avAy pUrvak kramase nahIn jAnate, (kintu) svayamev samasta AvaraNake kShayake kShaN hI, anAdi ananta, ahetuk aur asAdhAraN gnAnasvabhAvako hI kAraNarUp grahaN karanese tatkAl hI pragaT honevAle kevalagnAnopayogarUp hokar pariNamit hote hain; isaliye unake samasta dravya, kShetra, kAl aur bhAvakA akramik grahaN honese samakSha samvedanakI ( – pratyakSha gnAnakI) AlambanabhUt samasta dravya -paryAyen pratyakSha hI hain .
bhAvArtha : — jisakA na Adi hai aur na ant hai, tathA jisakA koI kAraN nahIn aur jo anya kisI dravyamen nahIn hai, aise gnAn svabhAvako hI upAdey karake, kevalagnAnakI utpattike bIjabhUt shukladhyAn nAmak svasamvedanagnAnarUpase jab AtmA pariNamit hotA hai tab