Pravachansar-Hindi (iso15919 transliteration).

< Previous Page   Next Page >


Page 46 of 513
PDF/HTML Page 79 of 546

 

yataḥ śeṣasamastacetanācetanavastusamavāyasaṁbandhanirutsuk tayā‘nādyanantasvabhāvasiddha- samavāyasaṁbandhamek mātmānamābhimukhyenāvalambya pravr̥ttatvāt taṁ vinā ātmānaṁ jñānaṁ na dhārayati, tato jñānamātmaiv syāt . ātmā tvanantadharmādhiṣṭhānatvāt jñānadharmadvāreṇ jñānamanyadharma- dvāreṇānyadapi syāt .

kiṁ cānekānto‘tra balavān . ekānten jñānamātmeti jñānasyā -bhāvo‘cetanatvamātmano viśeṣaguṇābhāvādabhāvo vā syāt . sarvathātmā jñānamiti nirāśrayatvāt jñānasyābhāv ātmanaḥ śeṣaparyāyābhāvastadavinābhāvinastasyāpyabhāvaḥ syāt ..27.. ghaṭapaṭādau na vartate . tamhā ṇāṇaṁ appā tasmāt jñāyate kathaṁcijjñānamātmaiv syāt . iti gāthāpādatrayeṇ jñānasya kathaṁcidātmatvaṁ sthāpitam . appā ṇāṇaṁ va aṇṇaṁ vā ātmā tu jñānadharmadvāreṇ jñānaṁ bhavati, sukhavīryādidharmadvāreṇānyadvā niyamo nāstīti . tadyathāyadi punarekānten jñānamātmeti bhaṇyate tadā jñānaguṇamātra evātmā prāptaḥ sukhādidharmāṇāmavakāśo nāsti . tathā sukhavīryādidharmasamūhābhāvādātmā- bhāvaḥ, ātman ādhārabhūtasyābhāvādādheyabhūtasya jñānaguṇasyāpyabhāvaḥ, ityekānte sati dvayorapyabhāvaḥ . tasmātkathaṁcijjñānamātmā na sarvatheti . ayamatrābhiprāyaḥātmā vyāpako jñānaṁ vyāpyaṁ tato jñānamātmā syāt, ātmā tu jñānamanyadvā bhavatīti . tathā coktam‘vyāpakaṁ tadatanniṣṭhaṁ vyāpyaṁ

ṭīkā :kyoṁki śeṣ samasta cetan tathā acetan vastuoṁke sāth 1samavāyasambandha nahīṁ hai, isaliye jisake sāth anādi ananta svabhāvasiddha samavāyasambandha hai aise ek ātmākā ati nikaṭatayā (abhinna pradeśarūpase) avalamban karake pravartamān honese jñān ātmāke binā apanā astitva nahīṁ rakh sakatā; isaliye jñān ātmā hī hai . aur ātmā to ananta dharmoṁkā adhiṣṭhān (-ādhār) honese jñānadharmake dvārā jñān hai aur anya dharmake dvārā anya bhī hai .

aur phi ra, isake atirikta (viśeṣ samajhanā ki) yahān̐ anekānta balavān hai . yadi yah mānā jāy ki ekāntase jñān ātmā hai to, (jñānaguṇ ātmadravya ho jānese) jñānakā abhāv ho jāyegā, (aur jñānaguṇakā abhāv honese) ātmāke acetanatā ā jāyegī athavā viśeṣaguṇakā abhāv honese ātmākā abhāv ho jāyegā . yadi yah mānā jāye ki sarvathā ātmā jñān hai to, (ātmadravya ek jñānaguṇarūp ho jānepar jñānakā koī ādhārabhūt dravya nahīṁ rahanese) nirāśrayatāke kāraṇ jñānakā abhāv ho jāyegā athavā (ātmadravyake ek jñānaguṇarūp ho jānese) ātmākī śeṣ paryāyoṁkā (sukh, vīryādi guṇoṁkā) abhāv ho jāyegā aur unake

guṇ nahīṁ hote vahān̐ guṇī nahīṁ hotā aur jahān̐ guṇī nahīṁ hotā vahān̐ guṇ nahīṁ hoteis prakār guṇ-
guṇīkā abhinna -pradeśarūp sambandha; tādātmyasambandha hai .

46pravacanasār[ bhagavānaśrīkuṁdakuṁd-

1. samavāy sambandha = jahān̐ guṇ hote haiṁ vahān̐ guṇī hotā hai aur jahān̐ guṇī hotā hai vahān̐ guṇ hote haiṁ, jahān̐