nanu ko.ayamAtmA katha.n chAvApyat iti chet, abhihitametat punarapyabhidhIyate . AtmA hi tAvachchaitanyasAmAnyavyAptAnantadharmAdhiShThAtreka.n dravyamanantadharmavyApakAnantanayavyApyekashrut- j~nAnalakShaNapramANapUrvakasvAnubhavapramIyamANatvAt . tattu dravyanayen paTamAtravachchinmAtram 1 . paryAyanayen tantumAtravaddarshanaj~nAnAdimAtram 2 . astitvanayenAyomayaguNakArmukAntarAlavarti- sa.nhitAvasthalakShyonmukhavishikhavat svadravyakShetrakAlabhAvairastitvavat 3 . nAstitvanayenAnayomayA- guNakArmukAntarAlavartyasa.nhitAvasthAlakShyonmukhaprAkta navishikhavat paradravyakShetrakAlabhAvairnAsti-
atrAh shiShyaH — paramAtmadravya.n yadyapi pUrva.n bahudhA vyAkhyAtam, tathApi sa.nkShepeN punarapi kathyatAmiti . bhagavAnAh — kevalaj~nAnAdyanantaguNAnAmAdhArabhUta.n yattadAtmadravya.n bhaNyate . tasya cha nayaiH
[ab TIkAkAr shrI amR^itachandrAchAryadev parishiShTarUpase kuCh kahate hai.n : — ]
‘yah AtmA kaun hai (-kaisA hai) aur kaise prApta kiyA jAtA hai’ aisA prashna kiyA jAy to isakA uttar (pahale hI) kahA jA chukA hai aur (yahA.N) punaH kahate hai.n : —
pratham to, AtmA vAstavame.n chaitanyasAmAnyase vyApta ananta dharmo.nkA adhiShThAtA (svAmI) ek dravya hai, kyo.nki ananta dharmo.nme.n vyApta honevAle jo ananta nay hai.n uname.n vyApta honevAlA jo ek shrutaj~nAnasvarUp pramAN hai, us pramANapUrvak svAnubhavase (vah Atmadravya) pramey hotA hai (-j~nAt hotA hai) .
vah Atmadravya dravyanayase, paTamAtrakI bhA.Nti, chinmAtra hai (arthAt AtmA dravyanayase chaitanyamAtra hai, jaise vastra vastramAtra hai tadanusAr .) 1.
Atmadravya paryAyanayase, ta.ntumAtrakI bhA.Nti, darshanaj~nAnAdimAtra hai (arthAt AtmA paryAyanayase darshanaj~nAnachAritrAdimAtra hai, jaise vastra ta.ntumAtra hai .) 2.
Atmadravya astitvanayase svadravya – kShetra – kAl – bhAvase astitvavAlA hai; — lohamay, DorI aur dhanuShake madhyame.n sthit, sa.ndhAnadashAme.n rahe hue aur lakShyonmukh bANakI bhA.Nti . (jaise koI bAN svadravyase lohamay hai, svakShetrase DorI aur dhanuShake madhyame.n sthit hai, svakAlase sa.ndhAn – dashAme.n hai, arthAt dhanuSh par cha.DhAkar khe.nchI huI dashAme.n hai, aur svabhAvase lakShyonmukh hai arthAt nishAnakI or hai, usIprakAr AtmA astitvanayase svachatuShTayase astitvavAlA hai .) 3.
Atmadravya nAstitvanayase paradravya – kShetra – kAl – bhAvase nAstitvavAlA hai; — alohamay, DorI aur dhanuShake madhyame.n nahI.n sthit, sa.ndhAnadashAme.n na rahe hue aur alakShyonmukh aise pahaleke bANakI bhA.Nti . (jaise pahalekA bAN anya bANake dravyakI apekShAse alohamay hai, anya bANake kShetrakI apekShAse DorI aur dhanuShake madhyame.n sthit nahI.n hai, anya bANake kAlakI apekShAse sa.ndhAnadashAme.n nahI.n rahA huA aur anya bANake bhAvakI apekShAse alakShyonmukh hai,