कहानजैनशास्त्रमाळा ]
ननु कथं चेतना दर्शनज्ञानविकल्पौ नातिक्रामति येन चेतयिता द्रष्टा ज्ञाता च स्यात् ? उच्यते — चेतना तावत्प्रतिभासरूपा; सा तु, सर्वेषामेव वस्तूनां सामान्यविशेषात्मकत्वात्, द्वैरूप्यं नातिक्रामति । ये तु तस्या द्वे रूपे ते दर्शनज्ञाने । ततः सा ते नातिक्रामति । यद्यतिक्रामति, सामान्यविशेषातिक्रान्तत्वाच्चेतनैव न भवति । तदभावे द्वौ दोषौ — स्वगुणोच्छेदाच्चेतनस्या- चेतनतापत्तिः, व्यापकाभावे व्याप्यस्य चेतनस्याभावो वा । ततस्तद्दोषभयाद्दर्शनज्ञानात्मिकैव चेतनाभ्युपगन्तव्या ।
दात्मा चान्तमुपैति तेन नियतं द्रग्ज्ञप्तिरूपाऽस्तु चित् ।।१८३।।
हवे आ बे गाथाओमां द्रष्टा अने ज्ञातानो अनुभव कराव्यो छे, कारण के चेतनासामान्य दर्शनज्ञानविशेषोने उल्लंघती नथी. अहीं पण, छ कारकरूप भेद-अनुभवन करावी, पछी अभेद- अनुभवननी अपेक्षाए कारकभेद दूर करावी, द्रष्टाज्ञातामात्रनो अनुभव कराव्यो छे.)
(टीकाः — ) अहीं प्रश्न थाय छे के — चेतना दर्शनज्ञानभेदोने केम उल्लंघती नथी के जेथी चेतनारो द्रष्टा तथा ज्ञाता होय छे? तेनो उत्तर कहेवामां आवे छेः — प्रथम तो चेतना प्रतिभासरूप छे. ते चेतना द्विरूपताने अर्थात् बे-रूपपणाने उल्लंघती नथी, कारण के समस्त वस्तुओ सामान्यविशेषात्मक छे. (बधीये वस्तुओ सामान्यविशेषस्वरूप छे, तेथी तेमने प्रतिभासनारी चेतना पण बे-रूपपणाने उल्लंघती नथी.) तेनां जे बे रूपो छे ते दर्शन अने ज्ञान छे. माटे ते तेमने ( – दर्शनज्ञानने) उल्लंघती नथी. जो चेतना दर्शन ज्ञानने उल्लंघे तो सामान्यविशेषने उल्लंघवाथी चेतना ज न होय (अर्थात् चेतनानो अभाव थाय). तेना अभावमां बे दोष आवे — (१) पोताना गुणनो नाश थवाथी चेतनने अचेतनपणुं आवी पडे, अथवा (२) व्यापकना ( – चेतनाना – ) अभावमां व्याप्य एवा चेतननो (आत्मानो) अभाव थाय. माटे ते दोषोना भयथी चेतनाने दर्शनज्ञानस्वरूप ज अंगीकार करवी.
हवे आ अर्थनुं कळशरूप काव्य कहे छेः —
श्लोकार्थः — [जगति हि चेतना अद्वैता] जगतमां खरेखर चेतना अद्वैत छे [अपि चेत् सा द्रग्ज्ञप्तिरूपं त्यजेत्] तोपण जो ते दर्शनज्ञानरूपने छोडे [तत्सामान्यविशेषरूपविरहात्] तो