અધ્યાત્મમેં સદા નિશ્ચયનય હી મુખ્ય હૈ; ઉસીકે આશ્રયસે ધર્મ હોતા હૈ. શાસ્ત્રોંમેં જહાઁ વિકારી પર્યાયોંકા વ્યવહારનયસે કથન કિયા જાયે વહાઁ ભી નિશ્ચયનયકો હી મુખ્ય ઔર વ્યવહારનયકો ગૌણ કરનેકા આશય હૈ — ઐસા સમઝના; ક્યોંકિ પુરુષાર્થ દ્વારા અપનેમેં શુદ્ધપર્યાય પ્રગટ કરને અર્થાત્ વિકારી પર્યાય ટાલનેકે લિયે સદા નિશ્ચયનય હી આદરણીય હૈ; ઉસ સમય દોનોં નયોંકા જ્ઞાન હોતા હૈ પરંતુ ધર્મ પ્રગટ કરનેકે લિયે દોનોં નય કભી આદરણીય નહીં હૈં. વ્યવહારનયકે આશ્રયસે કભી ધર્મ અંશતઃ ભી નહીં હોતા, પરંતુ ઉસકે આશ્રયસે તો રાગ-દ્વેષકે વિકલ્પ હી ઉઠતે હૈં.

છહોં દ્રવ્ય, ઉનકે ગુણ ઔર ઉનકી પર્યાયોંકે સ્વરૂપકા જ્ઞાન કરાનેકે લિએ કભી નિશ્ચયનયકી મુખ્યતા ઔર વ્યવહારનયકી ગૌણતા રખકર કથન કિયા જાતા હૈ, ઔર કભી વ્યવહારનયકો મુખ્ય કરકે તથા નિશ્ચયનયકો ગૌણ રખકર કથન કિયા જાતા હૈ; સ્વયં વિચાર કરે ઉસમેં ભી કભી નિશ્ચયનયકી મુખ્યતા ઔર કભી વ્યવહારનયકી મુખ્યતા કી જાતી હૈ; અધ્યાત્મશાસ્ત્રમેં ભી જીવકી વિકારી પર્યાય જીવ સ્વયં કરતા હૈ ઇસલિયે હોતી હૈ ઔર વહ જીવકા અનન્ય પરિણામ હૈ – ઐસા વ્યવહારનયસે કહનેમેં – સમઝાનેમેં આતા હૈ; પરંતુ વહાઁ પ્રત્યેક સમય નિશ્ચયનય એક હી મુખ્ય તથા આદરણીય હૈ ઐસા જ્ઞાનિયોંકા કથન હૈ. શુદ્ધતા પ્રગટ કરનેકે લિએ કભી નિશ્ચયનય આદરણીય હૈ ઔર કભી વ્યવહારનય આદરણીય હૈ – ઐસા માનના વહ ભૂલ હૈ. તીનોં કાલ અકેલે નિશ્ચયનયકે આશ્રયસે હી ધર્મ પ્રગટ હોતા હૈ ઐસા સમઝના.

સાધક જીવ પ્રારમ્ભસે અન્ત તક નિશ્ચયકી હી મુખ્યતા રખકર વ્યવહારકો ગૌણ હી કરતે જાતે હૈં, ઇસલિએ સાધકદશામેં નિશ્ચયકી મુખ્યતાકે બલસે સાધકકો શુદ્ધતાકી વૃદ્ધિ હી હોતી જાતી હૈ ઔર અશુદ્ધતા ટલતી હી જાતી હૈ. ઇસ પ્રકાર નિશ્ચયકી મુખ્યતાકે પૂર્ણ બલસે કેવલજ્ઞાન હોને પર વહાઁ મુખ્ય-ગૌણપના નહીં હોતા ઔર નય ભી નહીં હોતે.

૬૩૦