ਯਦਿ ਯਥਾ ਜੀਵਸ੍ਯ ਤਨ੍ਮਯਤ੍ਵਾਜ੍ਜੀਵਾਦਨਨ੍ਯ ਉਪਯੋਗਸ੍ਤਥਾ ਜਡਃ ਕ੍ਰੋਧੋਪ੍ਯਨਨ੍ਯ ਏਵੇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਸ੍ਤਦਾ ਚਿਦ੍ਰੂਪਜਡਯੋਰਨਨ੍ਯਤ੍ਵਾਜ੍ਜੀਵਸ੍ਯੋਪਯੋਗਮਯਤ੍ਵਵਜ੍ਜਡਕ੍ਰੋਧਮਯਤ੍ਵਾਪਤ੍ਤਿਃ . ਤਥਾ ਸਤਿ ਤੁ ਯ ਏਵ ਜੀਵਃ ਸ ਏਵਾਜੀਵ ਇਤਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰਲੁਪ੍ਤਿਃ . ਏਵਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਨੋਕਰ੍ਮਕਰ੍ਮਣਾਮਪਿ ਜੀਵਾਦਨਨ੍ਯਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਾਵਯਮੇਵ ਦੋਸ਼ਃ . ਅਥੈਤਦ੍ਦੋਸ਼ਭਯਾਦਨ੍ਯ ਏਵੋਪਯੋਗਾਤ੍ਮਾ ਜੀਵੋਨ੍ਯ ਏਵ ਜਡਸ੍ਵਭਾਵਃ ਕ੍ਰੋਧਃ ਇਤ੍ਯਭ੍ਯੁਪਗਮਃ, ਤਰ੍ਹਿ ਯਥੋਪਯੋਗਾਤ੍ਮਨੋ ਜੀਵਾਦਨ੍ਯੋ ਜਡਸ੍ਵਭਾਵਃ ਕ੍ਰੋਧਃ ਤਥਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਨੋਕਰ੍ਮਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਪ੍ਯਨ੍ਯਾਨ੍ਯੇਵ, ਜਡ- ਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵਾਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਤ੍ . ਨਾਸ੍ਤਿ ਜੀਵਪ੍ਰਤ੍ਯਯਯੋਰੇਕਤ੍ਵਮ੍ . ਅਨਨ੍ਯਤ੍ਵ [ਆਪਨ੍ਨਮ੍ ] ਆ ਗਯਾ . [ਏਵਮ੍ ਚ ] ਔਰ ਐਸਾ ਹੋਨੇ ਪਰ, [ਇਹ ] ਇਸ ਜਗਤਮੇਂ [ਯਃ ਤੁ ] ਜੋ [ਜੀਵਃ ] ਜੀਵ ਹੈ [ਸਃ ਏਵ ਤੁ ] ਵਹੀ [ਨਿਯਮਤਃ ] ਨਿਯਮਸੇ [ਤਥਾ ] ਉਸੀਪ੍ਰਕਾਰ [ਅਜੀਵਃ ] ਅਜੀਵ ਸਿਦ੍ਧ ਹੁਆ; (ਦੋਨੋਂਕੇ ਅਨਨ੍ਯਤ੍ਵ ਹੋਨੇਮੇਂ ਯਹ ਦੋਸ਼ ਆਯਾ;) [ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਨੋਕਰ੍ਮਕਰ੍ਮਣਾਮ੍ ] ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ, ਨੋਕਰ੍ਮ ਔਰ ਕਰ੍ਮਕੇ [ਏਕਤ੍ਵੇ ] ਏਕਤ੍ਵਮੇਂ ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਅਨਨ੍ਯਤ੍ਵਮੇਂ ਭੀ [ਅਯਮ੍ ਦੋਸ਼ਃ ] ਯਹੀ ਦੋਸ਼ ਆਤਾ ਹੈ . [ਅਥ ] ਅਬ ਯਦਿ (ਇਸ ਦੋਸ਼ਕੇ ਭਯਸੇ) [ਤੇ ] ਤੇਰੇ ਮਤਮੇਂ [ਕ੍ਰੋਧਃ ] ਕ੍ਰੋਧ [ਅਨ੍ਯਃ ] ਅਨ੍ਯ ਹੈ ਔਰ [ਉਪਯੋਗਾਤ੍ਮਕਃ ] ਉਪਯੋਗਸ੍ਵਰੂਪ [ਚੇਤਯਿਤਾ ] ਆਤ੍ਮਾ [ਅਨ੍ਯਃ ] ਅਨ੍ਯ [ਭਵਤਿ ] ਹੈ, ਤੋ [ਯਥਾ ਕ੍ਰੋਧਃ ] ਜੈਸੇ ਕ੍ਰੋਧ ਹੈ [ਤਥਾ ] ਵੈਸੇ ਹੀ [ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਃ ] ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ, [ਕਰ੍ਮ ] ਕਰ੍ਮ ਔਰ [ਨੋਕਰ੍ਮ ਅਪਿ ] ਨੋਕਰ੍ਮ ਭੀ [ਅਨ੍ਯਤ੍ ] ਆਤ੍ਮਾਸੇ ਅਨ੍ਯ ਹੀ ਹੈਂ .
ਟੀਕਾ : — ਜੈਸੇ ਜੀਵਕੇ ਉਪਯੋਗਮਯਤ੍ਵਕੇ ਕਾਰਣ ਜੀਵਸੇ ਉਪਯੋਗ ਅਨਨ੍ਯ (ਅਭਿਨ੍ਨ) ਹੈ ਉਸੀਪ੍ਰਕਾਰ ਜੜ ਕ੍ਰੋਧ ਭੀ ਅਨਨ੍ਯ ਹੀ ਹੈ ਯਦਿ ਐਸੀ ੧ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿ ਕੀ ਜਾਯੇ, ਤੋ ੨ਚਿਦ੍ਰੂਪ ਔਰ ਜੜਕੇ ਅਨਨ੍ਯਤ੍ਵਕੇ ਕਾਰਣ ਜੀਵਕੋ ਉਪਯੋਗਮਯਤਾਕੀ ਭਾਁਤਿ ਜੜ ਕ੍ਰੋਧਮਯਤਾ ਭੀ ਆ ਜਾਯੇਗੀ . ਔਰ ਐਸਾ ਹੋਨੇਸੇ ਤੋ ਜੋ ਜੀਵ ਹੈ ਵਹੀ ਅਜੀਵ ਸਿਦ੍ਧ ਹੋਗਾ, — ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਅਨ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਕਾ ਲੋਪ ਹੋ ਜਾਯੇਗਾ . ਇਸੀਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ, ਨੋਕਰ੍ਮ ਔਰ ਕਰ੍ਮ ਭੀ ਜੀਵਸੇ ਅਨਨ੍ਯ ਹੈਂ ਐਸੀ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਮੇਂ ਭੀ ਯਹੀ ਦੋਸ਼ ਆਤਾ ਹੈ . ਅਬ ਯਦਿ ਇਸ ਦੋਸ਼ਕੇ ਭਯਸੇ ਯਹ ਸ੍ਵੀਕਾਰ ਕਿਯਾ ਜਾਯੇ ਕਿ ਉਪਯੋਗਾਤ੍ਮਕ ਜੀਵ ਅਨ੍ਯ ਹੀ ਹੈ ਔਰ ਜੜਸ੍ਵਭਾਵ ਕ੍ਰੋਧ ਅਨ੍ਯ ਹੀ ਹੈ, ਤੋ ਜੈਸੇ ਉਪਯੋਗਾਤ੍ਮਕ ਜੀਵਸੇ ਜੜਸ੍ਵਭਾਵ ਕ੍ਰੋਧ ਅਨ੍ਯ ਹੈ ਉਸੀਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ, ਨੋਕਰ੍ਮ ਔਰ ਕਰ੍ਮ ਭੀ ਅਨ੍ਯ ਹੀ ਹੈਂ, ਕ੍ਯੋਂਕਿ ਉਨਕੇ ਜੜ ਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵਮੇਂ ਅਨ੍ਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ (ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਜੈਸੇ ਕ੍ਰੋਧ ਜੜ ਹੈ ਉਸੀਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ, ਨੋਕਰ੍ਮ ਔਰ ਕਰ੍ਮ ਭੀ ਜੜ ਹੈਂ) . ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਜੀਵ ਔਰ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਮੇਂ ਏਕਤ੍ਵ ਨਹੀਂ ਹੈ .
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵਾਦਿ ਆਸ੍ਰਵ ਤੋ ਜੜਸ੍ਵਭਾਵ ਹੈਂ ਔਰ ਜੀਵ ਚੇਤਨਸ੍ਵਭਾਵ ਹੈ . ਯਦਿ ਜੜ ਔਰ ਚੇਤਨ ਏਕ ਹੋ ਜਾਯੇਂ ਤੋ ਭਿਨ੍ਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯੋਂਕੇ ਲੋਪ ਹੋਨੇਕਾ ਮਹਾ ਦੋਸ਼ ਆਤਾ ਹੈ . ਇਸਲਿਯੇ ਨਿਸ਼੍ਚਯਨਯਕਾ ਯਹ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤ ਹੈ ਕਿ ਆਸ੍ਰਵ ਔਰ ਆਤ੍ਮਾਮੇਂ ਏਕਤ੍ਵ ਨਹੀਂ ਹੈ ..੧੧੩ ਸੇ ੧੧੫..
੧ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿ = ਪ੍ਰਤੀਤਿ; ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ . ੨ ਚਿਦ੍ਰੂਪ = ਜੀਵ .