भागमां तीव्र उष्णतानुं दुःख अने नीचेना एक चतुर्थांश भागमां तीव्र ठंडीनुं दुःख, तथा
छठ्ठी अने सातमी नरकमां अत्यंत शीतथी उत्पन्न थतुं दुःख अनुभवे छे. तेमज छेदन,
भेदन, करवतथी विदारण, घाणीमां पीलावानुं, शूळी पर चढाववा वगेरेनुं तीव्र दुःख सहन
करे छे. कह्युं छे केः — ‘‘नरकमां१ नारकीओने रात अने दिवस दुःखरूपी अग्निमां शेकाता
आंखना पलकारा जेटलुं पण सुख नथी, परंतु सदा दुःख ज लाग्युं रहे छे. १.’’ पहेली
त्रण पृथ्वीओ सुधी असुरकुमार देवोनी उदीरणा वडे थतुं दुःख पण भोगवे छे — एम
जाणीने नरकनां दुःखनो विनाश करवा माटे भेदाभेद रत्नत्रयनी भावना करवी. आ रीते
संक्षेपमां अधोलोकनुं व्याख्यान जाणवुं.
त्यारपछी मध्यलोकनुं वर्णन करे छे — गोळाकारवाळा जंबूद्वीपादि शुभ नामवाळा
द्वीपो अने लवणादि शुभ नामवाळा समुद्रो बमणा बमणा विस्तारथी पहेला पहेलाना
द्वीपने समुद्र अने समुद्रने द्वीप — ए क्रमथी वींटळाईने स्वयंभूरमण समुद्र सुधी त्रांसा
( तिर्यक् ) विस्तारमां फेलायेला छे, ते कारणे तेने तिर्यक् लोक कहे छे अने मध्यलोक पण
कहे छे. ते आ प्रमाणे — ते साडा त्रण उद्धार सागरोपम लोम (वाळ)ना टुकडा जेटला
असंख्यात द्वीप अने समुद्रोनी मध्यमां जंबूद्वीप छे. ते जांबूना वृक्षथी ओळखाता अने
मध्यभागमां आवेला मेरु पर्वतसहित गोळाकार एक लाख योजनना विस्तारवाळो छे
अने ते बमणा विस्तारवाळा बे लाख योजनप्रमाण गोळाकार लवण समुद्रवडे बहारना
दुःखमधोभागे तीव्रशीतदुःखं, षष्ठीसप्तम्योरतिशीतोत्पन्नदुःखमनुभवन्ति । तथैव छेदनभेदन-
क्रकचविदारणयंत्रपीडनशूलारोहणादितीव्रदुःखं सहंते तथा चोक्तं — ‘‘अच्छिणिमीलणमेत्तं
णत्थि सुहं दुःखमेव अणुबद्धं । णिरये णेरयियाणं अहोणिसं पञ्चमाणाणं ।।१।।’’ प्रथमपृथिवी-
त्रयपर्यंतमसुरोदीरितं चेति । एवं ज्ञात्वा, नारकदुःखविनाशार्थं भेदाभेदरत्नत्रयभावना कर्तव्या ।
संक्षेपेणाधोलोक-व्याख्यानं ज्ञातव्यम् ।
अतः परं तिर्यक्लोकः कथ्यते — जम्बूद्वीपादिशुभनामानो द्वीपः लवणो
दादिशुभनामानः समुद्राश्च द्विगुणद्विगुणविस्तारेण पूर्वं पूर्वं परिवेष्टय वृत्ताकाराः
स्वयम्भूरमणपर्यन्तास्तिर्यग्विस्तारेण विस्तीर्णास्तिष्ठन्ति यतस्तेन कारणेन तिर्यग् लोको भण्यते,
मध्यलोकाश्च । तद्यथा — तेषु सार्द्धतृतीयोद्धारसागरोपमलोमच्छेदप्रमितेष्वसंख्यातद्वीपसमुद्रेषु
मध्ये जम्बूद्वीपस्तिष्ठति । स च जम्बूवृक्षोपलक्षितो मध्यभागस्थितमेरुपर्वतसहितो वृत्ताकारलक्ष-
योजनप्रमाणस्तद्द्विगुणविष्कम्भेण योजनलक्षद्वयप्रमाणेन वृत्ताकारेण बहिर्भागे लवणसमुद्रेण
१. त्रिलोकसार गाथा. २०७.
सप्ततत्त्व-नवपदार्थ अधिकार [ १३५