अपेक्षाए बमणा नथी. कुलपर्वतो विस्तारनी अपेक्षाए बमणा छे, पण लंबाईनी अपेक्षाए
बमणा नथी. ते धातकीखंड द्वीपमां जेवा चक्रना आरा होय छे, तेवा आकारना कुलाचल
छे. जेम चक्रना आरामां छिद्रो अंदरनी तरफ सांकडा होय छे अने बहारनी तरफ पहोळा
होय छे, तेम क्षेत्रोनो आकार जाणवो.
आ प्रकारना धातकीखंड द्वीपने आठ लाख योजननो गोळ विस्तारवाळो कालोदक
समुद्र वींटळायेलो छे. ते कालोदक समुद्रनी बहार आठ लाख योजन चालतां
पुष्करवरद्वीपना अर्धा भागमां, गोळाकारे, चारे दिशाओमां मानुषोत्तर नामनो पर्वत छे.
ते पुष्करार्धद्वीपमां पण धातकीखंड द्वीपनी पेठे दक्षिण अने उत्तर दिशामां इक्ष्वाकार नामना
बे पर्वत छे अने पूर्व तथा पश्चिम दिशामां बे नाना मेरु छे. एवी ज रीते भरतादि
क्षेत्रोना विभाग जाणवा. परंतु जंबूद्वीपना भरतादिनी संख्यानी अपेक्षाए अहीं भरतादि
क्षेत्र बमणां छे, धातकीखंड द्वीपना भरतादिनी संख्यानी अपेक्षाए नहि. कुलाचलोनी
ऊंचाई तथा पहोळाई धातकीखंडना कुलाचलोनी अपेक्षाए बमणी छे. दक्षिणमां विजयार्ध
पर्वतनी ऊंचाईनुं प्रमाण पचीस योजन, हिमवत् पर्वतनी ऊंचाई सो योजन, महा हिमवत्
पर्वतनी ऊंचाई बसो योजन अने निषध पर्वतनी ऊंचाई चारसो योजन छे. उत्तर
भागमां पण पर्वतोनी ऊंचाईनुं प्रमाण तेवी ज रीते छे. मेरुनी समीपमां गजदंतोनी
ऊंचाई पांचसो योजन छे अने नील तथा निषध पर्वतोनी पासे गजदंतोनी ऊंचाई चारसो
द्विगुणा, नत्वायामं प्रति । तत्र धातकीखण्डद्वीपे यथा चक्रस्यारास्तथाकाराः कुलपर्वता
भवन्ति । यथा चाराणां विवराणि छिद्राणि मध्यान्यभ्यन्तरे सङ्कीर्णानि बहिर्भागे विस्तीर्णानि
तथा क्षेत्राणि ज्ञातव्यानि ।
इत्थंभूतं धातकीखण्डद्वीपमष्टलक्षयोजनवलयविष्कम्भः कालोदकसमुद्रः परिवेष्ट्य
तिष्ठति । तस्माद्बहिर्भागे योजनलक्षाष्टकं गत्वा पुष्करवरद्वीपस्य अर्द्धे वलयाकारेण
चतुर्दिशाभागे मानुषोत्तरनामा पर्वतस्तिष्ठति । तत्र पुष्करार्धेऽपि धातकीखण्डद्वीप-
वद्दक्षिणोत्तरेणेक्ष्वाकारनामपर्वतद्वयं पूर्वापरेण क्षुल्लकमेरुद्वयं च । तथैव भरतादिक्षेत्रविभागश्च
बोधव्यः । परं किन्तु जम्बूद्वीपभरतादिसंख्यापेक्षया भरतक्षेत्रादिद्विगुणत्वं, न च
धातकीखण्डापेक्षया । कुलपर्वतानां तु धातकीखण्डकुलपर्वतापेक्षया द्विगुणो विष्कम्भ
आयामश्च । उत्सेधप्रमाणं पुनः दक्षिणभागे विजयार्धपर्वते योजनानि पञ्चविंशतिः हिमवति
पर्वते शतं, महाहिमवति द्विशतं, निषधे चतुःशतं, तथोत्तरभागे च । मेरुसमीपगजदन्तेषु
१४८ ]
बृहद् – द्रव्यसंग्रह