होवाथी जे स्वसंवेद्य आत्मसुख छे ते विशेषरूपे अतीन्द्रिय सुख छे; अने जे भावकर्म
– द्रव्यकर्म – नोकर्म रहित, आत्माना सर्वप्रदेशे आह्लादरूप एवा एक पारमार्थिक
परमानंदपरिणत मुक्त जीवोने जे अतीन्द्रिय सुख छे, ते अत्यंत विशेषरूपे अतीन्द्रिय सुख
जाणवुं.
अहीं, शिष्य कहे छे — संसारी जीवोने निरंतर कर्मोनो बंध थाय छे तेवी ज रीते
कर्मोनो उदय पण होय छे, शुद्धात्मभावनानो प्रसंग नथी; तो मोक्ष केवी रीते थाय? तेनो
उत्तरः — जेवी रीते कोई बुद्धिमान मनुष्य, शत्रुनी निर्बळ अवस्था जोईने विचार करे
छे के ‘आ मारे मारवानो प्रसंग छे,’ पछी पुरुषार्थ करीने शत्रुने हणे छे, तेम कर्मोनी
पण एकरूप अवस्था रहेती नथी, ज्यारे कर्मनी स्थिति अने अनुभाग हीन थतां ते लघु
अने क्षीण थाय छे, त्यारे बुद्धिमान भव्य जीव आगमभाषाथी१ ‘खयउवसमियविसोही देसण
पाउग्ग करणलद्धी य । चत्तारि वि सामण्णा करणं पुण होदि सम्मत्ते ।। (अर्थः — क्षयोपशम,
विशुद्धि, देशना, प्रायोग्य अने करणलब्धि; एमांथी चार तो सामान्य छे अने करणलब्धि
सम्यक्त्व थवाना समये थाय छे.)’ — आ गाथामां कहेली पांच लब्धि नामक
(निर्मळभावनाविशेषरूप खड्गथी) अने अध्यात्मभाषाथी निजशुद्धात्माभिमुख परिणाम
नामक विशेष प्रकारनी निर्मळभावनारूप खड्गथी पुरुषार्थ करीने कर्मशत्रुने हणे छे.
अंतःकोटाकोटीप्रमाण कर्मनी स्थितिरूप तथा लता अने काष्ठस्थानीय अनुभागरूप१ कर्मनुं
स्वसंवेद्यमात्मसुखं तद्विशेषेणातीन्द्रियम् । यच्च भावकर्मद्रव्यकर्मनोकर्मरहितानां सर्वप्रदेशाह्लादैक-
पारमार्थिकपरमानन्दपरिणतानां मुक्तात्मनामतीन्द्रियसुखं तदत्यन्तविशेषेण ज्ञातव्यम् । अत्राह
शिष्यः — संसारिणां निरन्तरं कर्मबन्धोस्ति, तथैवोदयोऽप्यस्ति, शुद्धात्मभावनाप्रस्तावो नास्ति,
कथं मोक्षो भवतीति ? तत्र प्रत्युत्तरं — यथा शत्रोः क्षीणावस्थां दृष्ट्वा कोऽपि धीमान्
पर्यालोचयत्ययं मम हनने प्रस्तावस्ततः पौरुषं कृत्वा शत्रुं हन्ति । तथा कर्मणामप्येकरूपावस्था
नास्ति, हीयमानस्थित्यनुभागत्वेन कृत्वा यदा लघुत्वं क्षीणत्वं भवति तदा धीमान् भव्य
आगमभाषया ‘खयउवसमिय विसोही देसण पाउग्ग करणलद्धी य । चत्तारि वि सामण्णा
करणं पुण होइ सम्मत्ते ।१।’ इति गाथाकथितलब्धिपञ्चकसंज्ञेनाध्यात्मभाषया
निजशुद्धात्माभिमुखपरिणामसंज्ञेन च निर्मलभावनाविशेषखड्गेन पौरुषं कृत्वा कर्मशत्रुं
हन्तीति । यत्पुनरन्तः कोटाकोटीप्रमितकर्मस्थितिरूपेण तथैव लतादारुस्थानीयानुभागरूपेण च
१. श्री गोम्मटसार जीवकांड गाथा ६५०. सम्यग्दर्शन संबंधी आ शास्त्रनी गाथा ४१ नी फूटनोटमां
करणलब्धिनी विगत लखी छे ते वांचवी.
सप्ततत्त्व-नवपदार्थ अधिकार [ १७३