सर्वज्ञना निषेधमां ‘सर्वज्ञनी अनुपलब्धि’ एवुं जे हेतुवाक्य छे ते पण योग्य नथी.
केम योग्य नथी? शुं आपने सर्वज्ञनी अनुपलब्धि (अप्राप्ति) छे के त्रण लोक अने त्रण
काळना पुरुषोने अनुपलब्धि छे? जो आपने ज सर्वज्ञनी अनुपलब्धि होय तो एटलाथी
ज सर्वज्ञनो अभाव सिद्ध थतो नथी, केमके जेम परना मनना विचार तथा परमाणु आदि
सूक्ष्म पदार्थोनी आपने अनुपलब्धि छे, तोपण तेमनो अभाव सिद्ध थतो नथी. अथवा
जो त्रण लोक अने त्रण काळना पुरुषोने सर्वज्ञनी अनुपलब्धि छे, तो आपे ते केवी रीते
जाण्युं? जो तमे कहो के ‘अमे ते जाण्युं छे’ तो आप ज सर्वज्ञ थया — एम पहेलां
कहेवाई गयुं छे. ए प्रमाणे हेतुमां दूषण छे — एम जाणवुं.
सर्वज्ञना अभावनी सिद्धिमां जे ‘गधेडानां शिंगडां’ — नुं द्रष्टांत आप्युं हतुं ते पण
बराबर नथी. गधेडाने शिंगडां नथी पण गाय वगेरेने शिंगडां छे, शिंगडांनो अत्यंत
अभाव नथी तेम सर्वज्ञनो अमुक देश अने काळमां अभाव होवा छतां पण सर्वथा अभाव
नथी. ए रीते द्रष्टांतमां दोष कह्यो. प्रश्नः — आपे सर्वज्ञनी बाबतमां बाधक प्रमाणनुं
तो खंडन कर्युं, परंतु सर्वज्ञना सद्भावने सिद्ध करनार प्रमाण कयुं छे?
उत्तरः — ‘कोई पुरुष सर्वज्ञ छे’ ए वाक्यमां ‘पुरुष’ धर्मी छे अने ‘सर्वज्ञ छे’
ते साध्य ( – जेनी सिद्धि करवानी छे एवो) धर्म छे. ए रीते ‘कोई पुरुष सर्वज्ञ छे’ ए
वाक्य धर्मी अने धर्मना समुदायरूपे पक्षवचन छे. ‘शा कारणथी? (अर्थात् कोई पुरुष
अथोक्तमनुपलब्धेरिति हेतुवचनं तदप्ययुक्तम् । कस्मादिति चेत् — किं
भवतामनुपलब्धिः, किं जगत्त्रयकालत्रयवर्त्तिपुरुषाणां वा ? यदि भवतामनुपलब्धिस्तावता
सर्वज्ञाभावो न सिध्यति, भवद्भिरनुपलभ्यमानानां परकीयचित्तवृत्तिपरमाण्वादिसूक्ष्म-
पदार्थानामिव । अथवा जगत्त्रयकालत्रयवर्त्तिपुरुषाणामनुपलब्धिस्तत्कथं ज्ञातं भवद्भिः । ज्ञातं
चेत्तर्हि भवन्त एव सर्वज्ञा इति पूर्वमेव भणितं तिष्ठति । इत्यादिहेतुदूषणं ज्ञातव्यम् । यथोक्तं
खरविषाणवदिति दृष्टान्तवचनम् तदप्यनुचितम् । खरे विषाणं नास्ति गवादौ
तिष्ठतीत्यत्यन्ताभावो नास्ति यथा तथा सर्वज्ञस्यापि नियतदेशकालादिष्वभावेऽपि सर्वथा
नास्तित्वं न भवति इति दृष्टान्तदूषणं गतम् ।
अथ मतं — सर्वज्ञविषये बाधकप्रमाणं निराकृतं भवद्भिस्तर्हि सर्वज्ञसद्भावसाधकं प्रमाणं
किम् ? इति पृष्टे प्रत्युत्तरमाह — कश्चित् पुरुषो धर्मो, सर्वज्ञो भवतीति साध्यते धर्मः, एवं
धर्मिधर्मसमुदायेन पक्षवचनम् । कस्मादिति चेत्, पूर्वोक्तप्रकारेण बाधकप्रमाणाभावादिति
२३४ ]
बृहद् – द्रव्यसंग्रह