सर्वज्ञ होवामां हेतु शो छे?)’ एम पूछवामां आवे तो, ‘पूर्वोक्त प्रकारे बाधक प्रमाणनो
अभाव होवाथी’; — ए हेतुवचन छे. शानी माफक? ‘पोताना अनुभवमां आवतां सुख
अने दुःख आदिनी माफक’; — ए द्रष्टांत वचन छे. आ प्रमाणे सर्वज्ञना सद्भावमां पक्ष,
हेतु अने द्रष्टांतरूपे त्रण अंगोवाळुं अनुमान जाणवुं.
अथवा सर्वज्ञना सद्भावनुं साधक बीजुं अनुमान कहे छेः — ‘राम, रावण वगेरे
काळथी अंतरित (आच्छादित) पदार्थो, मेरु वगेरे क्षेत्रथी अंतरित पदार्थो, भूत वगेरे
भवथी अंतरित पदार्थो तथा बीजाओनां चित्तना विकल्पो अने परमाणु आदि सूक्ष्म पदार्थो
कोई पण पुरुषविशेषने देखवामां आवे छे.’ ए धर्मी अने धर्मना समुदायरूपे पक्षवचन
छे. तेमां ‘राम, रावण वगेरे काळथी अंतरित पदार्थो, मेरु वगेरे क्षेत्रथी अंतरित पदार्थो,
भूत वगेरे भवथी अंतरित पदार्थो तथा बीजाओनां चित्तना विकल्पो अने परमाणु आदि
पदार्थो’ धर्मी छे अने ‘कोई पण पुरुषविशेषने देखवामां आवे छे’ ते साध्य धर्म छे.
‘अंतरित ने सूक्ष्म पदार्थो कोईने प्रत्यक्ष केम छे?’ एम पूछवामां आवे तो, ‘अनुमाननो
विषय होवाथी’; — ए हेतुवचन छे. कोनी जेम? ‘जे जे अनुमाननो विषय होय छे ते
ते कोईने प्रत्यक्ष होय छे, जेम के अग्नि आदि;’ — ए अन्वय – द्रष्टान्तनुं वचन छे.
‘अन्तरित अने सूक्ष्म पदार्थो अनुमानना विषय छे’ ए उपनयनुं वचन छे. तेथी ‘अंतरित
हेतुवचनम् । किंवत्, स्वयमनुभूयमानसुखदुःखादिवदिति दृष्टान्तवचनम् । एवं सर्वज्ञसद्भावे
पक्षहेतुदृष्टान्तरूपेण त्र्यङ्गमनुमानं विज्ञेयम् । अथवा द्वितीयमनुमानं कथ्यते — रामरावणादयः
कालान्तरिता, मेर्वादयो देशान्तरिता भूतादयो भवान्तरिताः परचेतोवृत्तयः परमाण्वाद-
यश्चसूक्ष्मपदार्था धर्मिणः कस्यापि पुरुषविशेषस्य प्रत्यक्षा भवन्तीति साध्यो धर्म इति
धर्मिधर्मसमुदायेन पक्षवचनम् । कस्मादिति चेत्, अनुमानविषयत्वादिति हेतुवचनम् । किंवत्,
यद्यदनुमानविषयं तत्तत्कस्यापि प्रत्यक्षं भवति, यथाग्न्यादि, इत्यन्वयदृष्टान्तवचनं । अनुमानेन
विषयाश्चेति, इत्युपनयवचनम् । तस्मात् कस्यापि प्रत्यक्षा भवन्तीति निगमनवचनं । इदानीं
व्यतिरेकदृष्टान्तः कथ्यते – यन्न कस्यापि प्रत्यक्षं तदनुमानविषयमपि न भवति, यथा खपुष्पादि,
इति व्यतिरेकदृष्टान्तवचनम् । अनुमानविषयाश्चेति पुनरप्युपनयवचनम् । तस्मात् प्रत्यक्षा
भवन्तीति पुनरपि निगमनवचनमिति । किन्त्वनुमानविषयत्वादित्ययं हेतुः, सर्वज्ञस्वरूपे साध्ये
सर्वप्रकारेण सम्भवति यतस्ततः कारणात्स्वरूपासिद्धभावासिद्धविशेषणादसिद्धो१ न भवति ।
तथैव सर्वज्ञस्वरूपं स्वपक्षं विहाय सर्वज्ञाऽभावं विपक्षं न साधयति तेन कारणेन विरुद्धो न
१. ‘विशेषणाद्यसिद्धो’ इति पाठान्तरं
मोक्षमार्ग अधिकार [ २३५