138 ]
iShTopadesh
[ bhagavAnashrIkundakund-
upAdey tattvone sankShepamAn paN buddhimAnanA hRudayamAn utAravA shakya chhe — evo bhAv chhe.
jIv – pudgal be bhinna chhe, e ja tattvano sAr,
anya kAI vyAkhyAn je, te teno vistAr. 50
anvayArtha : — [जीवः अन्यः ] jIv bhinna chhe ane [पुद्गलः च अन्यः ] pudgal
bhinna chhe; [इति असौ तत्त्वसंग्रहः ] ATalo ja tattva kathanano sAr chhe. [यत् अन्यत् किंचित्
उच्यते ] (enA sivAy) bIjun je kaI kahevAy chhe, [स तस्य एव विस्तरः अस्तु ] te eno
ja vistAr chhe.
TIkA : — jIv, sharIrAdithI bhinna chhe ane sharIrAdi jIvathI bhinna chhe, ATalun
ja vidhAn karavun (kathan karavun) te Atmatattvano bhUtArtha – satyArthano sangrah chhe arthAt
sampUrNapaNe (tenun) grahaN – nirNay chhe. A tattvasangrahathI atirikta (enA sivAy) je kaI
bhed – prabhedAdi chhe te AchArye je kahyun chhe teno ja vistAr ruchivALA shiShyanI apekShAe
निवेशयितुं शक्यत्वादितिभावः ।
जीवोऽन्यः पुद्गलश्चान्य इत्यसौ तत्त्वसंग्रहः ।
यदन्यदुच्यते किंचित्सोऽस्तु तस्यैव विस्तरः ।।५०।।
टीका — जीवो देहादेर्भिन्नो देहादिश्च जीवाद्भिन्न इतीयानेव असौ विधीयते आत्मनस्तत्त्वस्य
भूतार्थस्य संग्रहः सामस्त्येन ग्रहणं निर्णयः स्यात् । यत्पुनरितस्तत्त्वसंग्रहादन्यदतिरिक्त
किंचिद्भेदप्रभेदादिकं विस्तररुचिशिष्यापेक्षयाचार्यैरुच्यते । स तस्यैव विस्तरो ब्यासोऽस्तु तमपि
जीव जुदा पुद्गल जुदा, यही तत्त्वका सार ।
अन्य कछू व्याख्यान जो, याहीका विसतार ।।५०।।
अर्थ — ‘जीव जुदा है, पुद्गल जुदा है,’ बस इतना ही तत्त्वके कथनका सार है,
इसीमें सब कुछ आ गया। इसके सिवाय जो कुछ भी कहा जाता है, वह सब इसीका
विस्तार है।
विशब्दार्थ — ‘जीव’ शरीरादिकसे भिन्न है, ‘शरीरादिक’ जीवसे भिन्न है’ बस
इतना ही कहना है कि सत्यार्थ आत्मरूप तत्त्वका सम्पूर्णरूपसे ग्रहण (निर्णय) हो जाय ।
और जो कुछ इस तत्त्व-संग्रहके सिवाय भेद-प्रभेद आदिक विस्तारमें सुननेकी रुचि-इच्छा
रखनेवाले शिष्योंके लिए आचार्योंने कहा है, वह सब इसीका विस्तार है । इसी एक बातको