Page -26 of 350
PDF/HTML Page 2 of 378
single page version
Page -23 of 350
PDF/HTML Page 5 of 378
single page version
కానజీస్వామీనే, ‘మోక్షమార్గప్రకాశక’ పర అనేక బార ప్రవచన దేకర ఏవం ఉసకే గమ్భీర రహస్య
సమఝాకర, ముముక్షుసమాజ పర మహాన ఉపకార కియా హై. పరమోపకారీ పూజ్య గురుదేవ శ్రీ కానజీస్వామీ
ఏవం స్వానుభవవిభూషిత పూజ్య బహినశ్రీ చమ్పాబేనకే పావన ధర్మోపకారప్రతాపసే, ఉన దోనోంకీ పవిత్ర
సాధనాభూమి సువర్ణపురీ (సోనగఢ)మేం అధ్యాత్మతత్త్వప్రధాన అనేకవిధ ధార్మిక గతివిధి చల రహీ హైం.
ఉనకా లాభ లేనే హేతు హిన్దీభాషీ ముముక్షువృన్ద, అపనే ఆత్మార్థకీ ఉజాగరతాకే లియే, వర్షమేం అనేక
బార సోనగఢ ఆతే రహతే హైం. ఉన తత్త్వరసిక ముముక్షువృన్దకీ భావనాకో ధ్యానమేం లేకర యహ గ్రన్థ
పునః ప్రకాశిత కియా జా రహా హై.
(బహినశ్రీ-చమ్పాబేన-౬౩వీం-సమ్యక్త్వజయన్తీ)
Page -22 of 350
PDF/HTML Page 6 of 378
single page version
౧౮వీం శతాబ్దికే అన్తమేం ఔర ౧౯వీం శతాబ్దికే ఆదిమేం) ఢున్ఢాహడదేశ (రాజస్థాన)కే సవాఈ
జయపుర నగరమేం ఇస ‘మోక్షమార్గ-ప్రకాశక’ గ్రంథకే రచయితా, నిర్గ్రన్థ-వీతరాగమార్గకే పరమశ్రద్ధావాన,
సాతిశయ బుద్ధికే ధారక ఔర విద్వత్జనమనవల్లభ ఆచార్యకల్ప పండితప్రవర శ్రీ టోడరమలజీకా
ఉదయ హుఆ థా. ఆపకే పితాకా నామ జోగీదాస తథా మాతాకా నామ రంభాదేవీ థా. ఆప
‘ఖండేలవాల’ జాతి వ ‘గోదికా’ గోత్రజ థే. (‘గోదికా’ వహ సంభవతః ‘భోంసా’ ఔర ‘బడజాత్యా’
నామక గోత్రకా హీ నామాన్తర హై.) ఆపకా గృహస్థ జీవన సాధన సంపన్న థా.
సమయమేం హీ జైనసిద్ధాన్త ఉపరాన్త, వ్యాకరణ, కావ్య, ఛంద, అలంకార, కోష ఆది వివిధ విషయోంమేం
ఆపనే దక్షతా ప్రాప్త కర లీ థీ. హిన్దీ సాహిత్యకే దిగమ్బర జైన విద్వానోంమేం ఆపకా నామ ఖాస
ఉల్లేఖనీయ హై. హిన్దీ సాహిత్యకే గద్య లేఖక విద్వానోంమేం ఆప ప్రథమ కోటికే విద్వాన గినే జాతే
హైం. విద్వత్తాకే అనురూప ఆపకా స్వభావ భీ వినమ్ర వ దయాలు థా. స్వాభావిక కోమలతా,
సదాచారితా ఆది సద్గుణోంసే ఆపకా జీవన సుశోభిత థా. అహంకార తో ఆపకో స్పర్శ హీ
నహీం క ర సకా థా. సౌమ్యముద్రా పరసే ఆపకీ ఆంతరీక భద్రతా తథా వాత్సల్యతాకా పరిచయ సహజ
హీ హో జాతా థా. ఆపకా రహనసహన బహుత హీ సాదగీమయ థా. ఆధ్యాత్మికతా తో ఆపకే
జీవనమేం ఓతప్రోత హో గఈ థీ. శ్రీమద్భగవత్కున్దకున్దాచార్యాది మహర్షియోంకే ఆధ్యాత్మిక గ్రంథోంకా
హో జాతే థే. సంస్కృత తథా ప్రాకృత
థా. ఆపకా ఆచార వ వ్యవహార వివేకయుక్త తథా మృదు థా. ఆపకే ద్వారా రచిత గోమ్మటసార,
లబ్ధిసార, క్షపణాసార, త్రిలోకసార, ఆత్మానుశాసన ఔర పురుషార్థసిద్ధిఉపాయ ఆదికీ భాషాటీకాయేం
తథా ఇస ‘మోక్షమార్గప్రకాశక’ నామక ఆపకీ స్వతంత్ర రచనాకే అవలోకనసే యహ జ్ఞాత హోతా హై
కి ఉస సమయమేం ఆపకే జైసా స్వమత-పరమతకా జ్ఞాతా శాయద హీ కోఈ హో.
Page -21 of 350
PDF/HTML Page 7 of 378
single page version
కహనా హై కి
గోమ్మటసారకీ భాఁతి ఉన జైసే ఆపకే అన్య టీకాగ్రంథ భీ ఇతనే హీ మహాన హైం. ఇస పరసే ఇన
గ్రంథోంకే భాషాటీకాకార కితనే తీక్ష్ణబుద్ధికే ధారక థే, యహ స్వయమేవ హీ ఝలకతా హై. ఆపనే
అపనే ఛోటేసే జీవనకాలమేం ఇన మహానగ్రంథోంకీ టీకా లిఖీ హై, ఇతనా హీ నహీం వరన్ ఇతనే అల్ప
సమయమేం స్వమత
అభ్యాసీయోంకో స్వయం హీ లక్షగత్ హో జాయ
సరల దేశభాషామయ ‘మోక్షమార్గప్రకాశక’ గ్రంథ ఐసా అద్భుత హై కి జిసకీ రహస్యపూర్ణ గంభీరతా ఔర
సంకలనబుద్ధి విషయరచనాకో దేఖ తీక్ష్ణ బుద్ధివంతకీ బుద్ధి భీ ఆశ్చర్యచకిత హో జాతీ హై. ఇస
గ్రంథకా నిష్పక్ష
ఆగమోంకే మర్మజ్ఞ తథా ప్రతిభాసంపన్న విద్వాన హైం. గ్రంథకే విషయోంకా ప్రతిపాదన సర్వకో హితకర హై
ఔర మహాన గంభీర ఆశయపూర్వక హుఆ హై.
పశ్చాత్ ఉసకా ప్రయోజన బతాకర బాదమేం గ్రంథకీ ప్రామాణికతాకా దిగ్దర్శన కరాయా హై. తత్పశ్చాత్
శ్రవణ-పఠన కరనేయోగ్య శాస్త్రకా, వక్తా తథా శ్రోతాకే స్వరూపకా సప్రమాణ వివేచనకర ‘మోక్షమార్గ-
ప్రకాశక’ గ్రంథకీ సార్థకతా బతాఈ గఈ హై.
మూర్తిక కర్మోంకా సంబంధ, ఉన కర్మోంకే ‘ఘాతి-అఘాతి’ ఐసే భేద, యోగ ఔర కషాయసే హోనేవాలే
యథాయోగ్య కర్మబంధకా నిర్దేశ, జడ-పుద్గల పరమాణుఓంకా యథాయోగ్య కర్మప్రకృతిరూప పరిణమనకా
ఉల్లేఖ కరకే భావోంసే పూర్వబద్ధ కర్మోంకీ అవస్థామేం హోనేవాలే పరివర్తనకా నిర్దేశ కరనేమేం ఆయా
Page -20 of 350
PDF/HTML Page 8 of 378
single page version
దుఃఖకో తథా మోహీ జీవకే దుఃఖనివృత్తికే ఉపాయకో నిఃసార బతాకర దుఃఖనివృత్తికా సచ్చా ఉపాయ
బతాయా హై, అన్య కర్మోంకే ఉదయ తథా దర్శనమోహ తథా చారిత్రమోహకే ఉదయసే హోనేవాలే దుఃఖకా
వ ఉనకీ నివృత్తికా ఉల్లేఖ భీ కియా గయా హై. ఏకేన్ద్రియాదిక జీవోంకే దుఃఖకా వర్ణన కరకే
నరకాది చారోం గతియోంకే ఘోర కష్ట ఔర ఉనకో దూర కరనేకా సామాన్య-విశేష ఉపాయోంకా భీ వివేచన
కియా గయా హై. ఇస తరహ ఉస అధికారమేం కర్మకీ అపేక్షాసే వ గతియోంకీ అపేక్షాసే జీవకే
దుఃఖకా వర్ణనకర ఉససే సంపూర్ణ నివృత్తిరూప (మోక్ష) సుఖకో సిద్ధకర, ఉన దుఃఖోంసే నివృత్తికే
ఉపాయకా సామాన్య స్వరూప దర్శాయా గయా హై.
ప్రవృత్తికా స్వరూప బతాయా గయా హై.
ద్వారా జైనధర్మకీ ప్రాచీనతా తథా మహత్తా పుష్ట కీ హై, శ్వేతామ్బర సంప్రదాయ సంమత అనేక కల్పనాఓం
తథా మాన్యతాఓంకీ సమీక్షా కీ గఈ హై; ‘అఛేరాం (ఆశ్చర్య)’కా నిరాకరణ కరతే హుఏ
కేవలీభగవానకే ఆహార-నిహారకా ప్రతిషేధ తథా మునికో వస్త్ర-పాత్రాది ఉపకరణ రఖనేకా నిషేధ
కియా హై; సాథ హీ సాథ ఢూఁఢకమత (స్థానకవాసీ)కీ సమీక్షా కరతే హుఏ ముహపట్టీకా నిషేధ ఔర
ప్రతిమాధారీ శ్రావక నహీం హోనేకీ మాన్యతాకా తథా మూర్తిపూజాకే ప్రతిషేధకా నిరాకరణ భీ కియా
గయా హై.
ఔర సర్పాదికకీ పూజాకా భీ నిరాకరణ కియా హై.
ఆయా హై; జిసకో పఢతే హీ జైనదృష్టికా జో సత్యస్వరూప హై, వహ ఉపస ఆతా హై ఔర వస్తుస్థితికో
Page -19 of 350
PDF/HTML Page 9 of 378
single page version
జాతీ హైం. ఇస మహత్వపూర్ణ ప్రకరణమేం పండితజీనే జైనోంకే అభ్యంతర మిథ్యాత్వకే నిరసనకా బహుత
హీ రోచక ఔర సిద్ధాన్తిక వివేచన కియా హై తథా ఉభయ నయోంకీ సాపేక్ష దృష్టి స్పష్ట కరతే
హుఏ దేవ-శాస్త్ర-గురు సంబంధీ భక్తికీ అన్యథా ప్రవృత్తికా నిరాకరణ కియా హై. అన్తమేం సమ్యక్త్వ
సన్ముఖ మిథ్యాదృష్టికా స్వరూప తథా క్షయోపశమ, విశుద్ధ, దేశనా, ప్రాయోగ్య ఔర కరణ
కల్పనాఓంకా నిరాకరణ కరతే హుఏ, అనుయోగోంకీ సాపేక్ష కథనశైలీకా సముల్లేఖ కియా హై; సాథమేం
హీ ఆగమాభ్యాసకీ ప్రేరణా భీ దీ హై.
ఇస అధికార వ ఇస గ్రంథకో పూరా నహీం కర సకేం; యహ అపనా దుర్భాగ్య హై. కిన్తు ఇస అధికారమేం
జో కుఛ కథన కియా హై వహ బహుత హీ సరల ఔర సుగమ హై. ఉసే హృదయగంమ కరనేసే సమ్యగ్దర్శనకే
విభిన్న లక్షణోంకా సమన్వయ సహజ హీ హో జాతా హై ఔర ఉనకే స్వరూపకా భీ సామాన్య పరిచయ
ప్రాప్త హోతా హై.
ఆంతరిక భద్రతాకీ మహత్తాకా ద్యోతక హై.
ఉఠాకర ఉసకా మార్మిక ఉత్తర దియా హై కి, జిససే అధ్యయనకర్తాకో బాదమేం కోఈ సందేహకా అవకాశ
న రహే. ఇస గ్రంథమేం జో కుఛ వస్తువివేచన హై వహ అనేక విషయోం పర ప్రకాశ డాలనేవాలా సుసంబద్ధ,
ఆశ్చర్యకారక ఔర జైనదర్శనకే మార్మిక రహస్యోంకో సమఝానేకే లియే ఏక అద్వితీయ చాబీకే సమాన
హై, అర్థాత్ ఇసమేం నిర్గ్రన్థ ప్రవచనకే గహన మార్మిక రహస్యోంకో గ్రంథకారనే జగహ-జగహ ప్రగట కియా
హై.
Page -18 of 350
PDF/HTML Page 10 of 378
single page version
వహ అభిప్రాయ ఛుడానేకా హై. వే స్వయం హీ ఇస సంబంధమేం ఇస ప్రకార లిఖతే హైం కి : ‘‘యహాఁ
నానా ప్రకారకే మిథ్యాదృష్టియోంకా కథన కియా హై, ఉసకా ప్రయోజన ఇతనా హీ జాననా కి
పరన్తు అన్యకే ఐసే దోష దేఖ కషాయీ నహీం హోనా; క్యోంకి అపనా భలా-బురా తో అపనే పరిణామోంసే
హోతా హై; యది అన్యకో రుచివాన దేఖే తో కుఛ ఉపదేశ దేకర ఉనకా భీ భలా కరే.’’
కుశాగ్రబుద్ధికే ప్రభావసే ఉన్హోంనే షడ్దర్శనకే గ్రంథ, బౌద్ధ, ముస్లిమ తథా అన్య అనేక మతమతాన్తరోంకే
గ్రంథోంకా అధ్యయన కియా థా, శ్వేతామ్బర
గోమ్మటసార, తత్త్వార్థసూత్ర, అష్టపాహుడ, ఆత్మానుశాసన, పద్మనందిపంచవింశతికా, శ్రావకమునిధర్మకే ప్రరూపక
అనేక శాస్త్రోంకా తథా కథా-పురాణాదిక అనేక శాస్త్రోంకా అభ్యాస కియా థా. ఇన సర్వ శాస్త్రోంకే
అభ్యాససే ఆపకీ బుద్ధి బహుత హీ ప్రఖర బనీ థీ. శాస్త్రసభా, వ్యాఖ్యానసభా ఔర వివాదసభామేం
ఆప బహుత హీ ప్రసిద్ధ థే. ఇస అసాధారణ ప్రభావకపనేకే కారణ ఆప తత్కాలీన రాజాకో
భీ అతిశయ ప్రియ హో గయే థే. ఇస రాజప్రియతా తథా పాండిత్యప్రఖరతాకే కారణ అన్యధర్మీ ఆపకే
సాథ మత్సరభావ కరనే లగే థే, క్యోంకి ఆపకే సామనే ఉన అన్యధర్మీయోంకే బడే-బడే విద్వాన భీ
పరాభవ హో జాతే థే. యద్యపి ఆప స్వయం కిసీ భీ విధర్మీయోంకా అనుపకార నహీం కరతే థే;
పరన్తు బనే జహాఁ తక ఉనకా ఉపకార హీ కియా కరతే థే, తో భీ మాత్సర్యయుక్త మనుష్యోంకా
మత్సరతాజన్య కృత్య కరనేకా హీ స్వభావ హై; ఉనకే మత్సర వ వైరభావకే కారణ హీ పండితజీకా
అకాలిక దేహాన్త హో గయా థా.
తామై సబై శ్రావగీ కైద, కరికే దండ కియే నృప కైద..
గురు తేరహ-పంథనుకో భ్రమీ, టోడరమల్ల నామ సాహిమీ.
తాహి భూప మార్యో పల మాంహి, గాడయో మహి గందగీ తాహి..’’
Page -17 of 350
PDF/HTML Page 11 of 378
single page version
ఇసలియే ఉన్హోంనే ఏక గుప్త ‘షడయంత్ర’ రచా. ఉన్హోంనే శివపిండీకో ఉఖాడకర జైనోం పర ‘ఉఖాడ
డాలనేకా’ ఆరోప లగాయా ఔర రాజా మాధవసింహకో, జైనోంకే విరుద్ధ ఉకసాకర క్రోధిత కియా.
రాజానే సత్యాసత్యకీ కుఛ భీ జానకారీ ప్రాప్త కియే బినా హీ క్రోధవశ సభీ జైనోంకో రాత్రిమేం
కైదకర లియా తథా ఉనకే ప్రసిద్ధ విద్వాన పండిత టోడరమల్లజీకో పకడకర మార డాలనేకా హుకమ
దే దియా. తదనుసార పండితజీకో హాథీకే పాఁవకే నీచే కచరవాకర మరవా డాలా ఔర ఉనకే శబకో
శహరకీ గందకీమేం దటవా దియా.
ఏకదమ చిల్లాకర రుక గయా. ఇస తరహ దో బార వహ అంకుశకే ప్రహార ఖా చుకా, పరన్తు పండితజీ
పర అపనే పాఁవకా ప్రహార నహీం కియా. ఉస పర అంకుశకే తీసరే ప్రహార పడనేకీ తైయారీ థీ,
వహాఁ పండితజీనే హాథీకీ దశా దేఖకర కహా కి
యహ వాక్య సునకర హాథీనే అపనా కామ కియా. రాజా మాధవసింహ (ప్రథమ)కో జబ ఇస
‘షడయంత్ర’కే బారేమేం జ్ఞాత హుఆ తబ ఉన్హేం బహుత హీ దుఃఖ హుఆ ఔర అపనే అధమ కృత్య పర
వే బహుత పఛతాయే.
విజ్ఞాన భావ ఇతనా బఢ గయా థా కి సాంసారిక కార్యోంసే వే స్వయం ప్రాయః విరక్త హీ రహా కరతే
థే; ఔర ధార్మిక కార్యోంమేం ఇతనే తల్లీన రహా కరతే థే కి బాహ్య జగతకీ ఔర ఆస్వాద్య పదార్థోంకీ
ఉనకో కుఛ భీ సుధ నహీం రహతీ థీ. ఇస విషయమేం ఏక జనశ్రుతి ఐసీ భీ హై కి
డాలనా ఛోడ దియా థా. ఛ మాస పశ్చాత్ శాస్త్రరచనాకీ ఓరసే ఆపకా ఉపయోగ కుఛ హటతే
ఏక దిన ఆపనే మాతాజీసే పూఛా : ‘మాజీ! ఆజ ఆపనే దాలమేం నమక క్యోం నహీం డాలా?’
యహ సున మాతాజీ బోలీ : ‘బేటా, మైం తో ఛ మాససే నమక నహీం డాలతీ హూఁ’. యహ సబ లిఖనేకా
తాత్పర్య ఇతనా హీ హై కి, ఆపకే సమయమేం ఆప ఏక మహాన ధర్మాత్మా, శ్రేష్ఠ, పరోపకారీ, నిరభిమానీ
తథా అద్వితీయ విద్వాన థే. జైనసమాజకే దుర్భాగ్యసే హీ ఐసే మహాత్మాకా అసమయ హీ వియోగ హుఆ,
పరన్తు ఆపనే స్వయంనే తో జీవనపర్యన్త జైన సమాజ పర అనన్య ఉపకార కియా హై ఔర ఇసలియే
Page -16 of 350
PDF/HTML Page 12 of 378
single page version
గుణోంకా స్మరణ కర పరమ సంతుష్ట హోతే హైం.
నౌ బార ప్రకాశిత కియా హై. పూజ్య గురుదేవశ్రీ కానజీస్వామీకే కరకమలమేం యహ గ్రంథ సర్వప్రథమ
విక్రమ సంవత ౧౯౮౨మేం ఆయా. ఉన్హోంనే బహుత హీ మననపూర్వక ఇస గ్రంథకా గహరా అవగాహన కియా
థా. ఇసకా అవగాహన కరతే సమయ పూజ్య గురుదేవశ్రీకీ పరిణతి ఇతనీ తల్లీన హో గఈ థీ
కి
మోక్షమార్గ-ప్రకాశకకా సాతవాఁ అధికార విశేష అచ్ఛా లగనేసే (హాథసే బారిక అక్షరోంసే లిఖా)
ఉసే పునః పునః స్వాధ్యాయ కరనే హేతు సాథమేం రఖా థా.
అనురోధసే నిర్ణయ లియా గయా. అతః పండితజీకీ స్వహస్తలిఖిత ప్రతి కి జిసకీ ఫోటో-ప్రిన్ట
కోపీ దిగమ్బర జైన స్వాధ్యాయ మన్దిర ట్రస్ట, సోనగఢ ద్వారా కరాఈ గఈ థీ, ఉసీకే ఆధారసే గ్రంథకే
భావోంకో అక్షుణ్ణ బనాయే రఖనేకీ దృష్టికో ముఖ్య రఖతే హుఏ, ఆధునిక హిన్దీ భాషామేం పరివర్తన
కరాయా గయా.
హోతా హై ఔర ఉస ఆగమజ్ఞానసే ఆత్మజ్ఞానకీ భీ ప్రాప్తి హోతీ హై; తబ సహజ హీ మోక్షకీ ప్రాప్తి
హోతీ హై. ధర్మకే అనేక అంగ హైం, ఉనమేం ఏకధ్యాన బినా ఉససే ఊఁచా ఔర ధర్మకా అంగ నహీం
Page -15 of 350
PDF/HTML Page 13 of 378
single page version
సుననా, విచారనా బహుత సుగమ హై
Page -14 of 350
PDF/HTML Page 14 of 378
single page version
అరహంతోంకా స్వరూప---------------------------------౨
సిద్ధోంకా స్వరూప -----------------------------------౨
ఆచార్య-ఉపాధ్యాయ-సాధుకా సామాన్య స్వరూప -----౩
ఆచార్యకా స్వరూప ---------------------------------౩
ఉపాధ్యాయకా స్వరూప -------------------------------౪
సాధుకా స్వరూప ------------------------------------౪
పూజ్యత్వకా కారణ ---------------------------------౪
అరహంతాదికసే ప్రయోజనసిద్ధి ---------------------౬
మంగలాచరణ కరనేకా కారణ ---------------------౮
గ్రన్థకీ ప్రామాణికతా ఔర ఆగమ-పరమ్పరా -----౯
అపనీ బాత--------------------------------------౧౧
అసత్యపద రచనా ప్రతిషేధ ----------------------౧౧
వాంచనే-సుననే యోగ్య శాస్త్ర ----------------------౧౪
వక్తాకా స్వరూప----------------------------------౧౪
శ్రోతాకా స్వరూప --------------------------------- ౧౭
మోక్షమార్గప్రకాశక గ్రన్థకీ సార్థకతా-----------౧౮
కర్మోంకే అనాదిపనేకీ సిద్ధి -------------------౨౨
జీవ ఔర కర్మోంకీ భిన్నతా -------------------౨౩
అమూర్తిక ఆత్మాసే మూర్తిక కర్మోంకా బంధాన
కిస ప్రకార హోతా హై? ---------------------౨౪
ఘాతి-అఘాతి కర్మ ఔర ఉనకా కార్య -------౨౪
నిర్బల జడకర్మోం ద్వారా స్వభావకా
యోగ ఔర ఉససే హోనేవాలే ప్రకృతిబన్ధ,
ప్రదేశబన్ధ --------------------------------------౨౬
కషాయసే స్థితి ఔర అనుభాగబన్ధ ---------- ౨౭
జ్ఞానహీన జడ-పుద్గల పరమాణుఓంకా యథాయోగ్య
ప్రకృతిరూప పరిణమన---------------------------౨౮
సత్తారూప కర్మోంకీ అవస్థా----------------------౨౯
కర్మోంకీ ఉదయరూప అవస్థా ---------------------౨౯
ద్రవ్యకర్మ వ భావకర్మకా స్వరూప ఔర ప్రవృత్తి౩౦
నోకర్మకా స్వరూప ఔర ప్రవృత్తి ----------------౩౧
నిత్యనిగోద ఔర ఇతరనిగోద ------------------౩౧
కర్మబన్ధనరూప రోగకే నిమిత్తసే
హోనేవాలీ జీవకీ అవస్థా -------------౩౨-౪౪
జ్ఞానావరణ దర్శనావరణకర్మోదయజన్య అవస్థా --౩౨
మతిజ్ఞానకీ పరాధీన ప్రవృత్తి--------------------౩౩
శ్రుతజ్ఞానకీ పరాధీన ప్రవృత్తి --------------------౩౪
అవధిజ్ఞాన, మనఃపర్యయజ్ఞాన, కేవలజ్ఞానకీ
ప్రవృత్తి ------------------------------------------౩౫
చక్షు-అచక్షు-అవధి-కేవలదర్శనకీ
ప్రవృత్తి ------------------------------------------౩౫
మోహనీయకర్మోదయజన్య అవస్థా ------------------ ౩౭
దర్శనమోహరూప జీవకీ అవస్థా-----------------౩౮
చారిత్రమోహరూప జీవకీ అవస్థా ---------------౩౮
అంతరాయకర్మోదయజన్య అవస్థా-------------------౪౧
వేదనీయకర్మోదయజన్య అవస్థా -------------------౪౧
ఆయుకర్మోదయజన్య అవస్థా ----------------------౪౨
నామకర్మోదయజన్య అవస్థా -----------------------౪౩
గోత్రకర్మోదయజన్య అవస్థా ----------------------౪౪
Page -13 of 350
PDF/HTML Page 15 of 378
single page version
(క) కర్మోంకీ అపేక్షాసే
జ్ఞానావరణ ఔర దర్శనావరణకే క్షయోపశమసే
హోనేవాలా దుఃఖ ఔర ఉససే నివృత్తి -------౪౬
మోహనీయకర్మకే ఉదయసే హోనేవాలా దుఃఖ ఔర
ఉససే నివృత్తి ---------------------------------౫౦
దర్శనమోహసే దుఃఖ ఔర ఉససే నివృత్తి -------౫౦
చారిత్రమోహసే దుఃఖ ఔర ఉససే నివృత్తి ------౫౨
అన్తరాయకర్మకే ఉదయసే హోనేవాలా దుఃఖ ఔర
ఉససే నివృత్తి --------------------------------- ౫౭
వేదనీయకర్మకే ఉదయసే హోనేవాలా దుఃఖ
ఔర ఉససే నివృత్తి --------------------------౫౮
ఆయుకర్మకే ఉదయసే హోనేవాలా దుఃఖ
ఔర ఉససే నివృత్తి --------------------------౬౧
నామకర్మకే ఉదయసే హోనేవాలా దుఃఖ
ఔర ఉససే నివృత్తి --------------------------౬౧
గోత్రకర్మకే ఉదయసే హోనేవాలా దుఃఖ
ఔర ఉససే నివృత్తి --------------------------౬౨
(ఖ) పర్యాయకీ అపేక్షాసే --------------------- ౬౨
ఏకేన్ద్రియ జీవోంకే దుఃఖ ------------------------౬౨
వికలత్రయ వ అసంజ్ఞీ పంచేన్ద్రియ
నరకగతికే దుఃఖ -----------------------------౬౬
తిర్యంచగతికే దుఃఖ ------------------------------౬౬
మనుష్యగతికే దుఃఖ ------------------------------ ౬౭
దేవగతికే దుఃఖ ---------------------------------౬౮
(గ) దుఃఖకా సామాన్య స్వరూప --------------- ౭౦
చార ప్రకారకీ ఇచ్ఛాఏఁ ------------------------- ౭౦
మోక్షసుఖ ఔర ఉసకీ ప్రాప్తికా ఉపాయ --౭౨-౭౫
ప్రయోజనభూత-అప్రయోజనభూత పదార్థ -------------- ౭౮
మిథ్యాదర్శనకీ ప్రవృత్తి ---------------------------౮౦
జీవ-అజీవతత్త్వ సంబంధీ అయథార్థ శ్రద్ధాన --౮౦
ఆస్రవతత్త్వ సంబంధీ అయథార్థ శ్రద్ధాన --------౮౨
బంధతత్త్వ సంబంధీ అయథార్థ శ్రద్ధాన ------------౮౩
సంవరతత్త్వ సంబంధీ అయథార్థ శ్రద్ధాన -----------౮౩
నిర్జరాతత్త్వ సంబంధీ అయథార్థ శ్రద్ధాన ---------౮౩
మోక్షతత్త్వ సంబంధీ అయథార్థ శ్రద్ధాన -----------౮౪
పుణ్య-పాప సంబంధీ అయథార్థ శ్రద్ధాన -----------౮౪
మిథ్యాజ్ఞానకా స్వరూప ---------------------౮౫-౮౮
మిథ్యాచారిత్రకా స్వరూప --------------------౮౮-౯౪
ఇష్ట-అనిష్టకీ మిథ్యా కల్పనా ------------------౮౯
రాగ-ద్వేషకా విధాన వ విస్తార ---------------౯౧
మోహకీ మహిమా -----------------------------------౯౩
సృష్టికర్తావాదకా నిరాకరణ ---------------------౯౯
లోకకే అనాదినిధనపనేకీ పుష్టి ----------- ౧౧౦
బ్రహ్మసే కులప్రవృత్తి ఆదికా ప్రతిషేధ ------- ౧౧౧
అవతార మీమాంసా ------------------------------ ౧౧౨
యోగమీమాంసా :
భక్తియోగ మీమాంసా ---------------------------- ౧౧౫
జ్ఞానయోగ మీమాంసా ----------------------------- ౧౧౮
అన్యమత కల్పిత మోక్షమార్గకీ మీమాంసా----- ౧౨౨
ముస్లిమమత సంబంధీ విచార ------------------- ౧౨౩
అన్యమత నిరూపిత తత్త్వ-విచార ------- ౧౨౫-౧౩౭
సాంఖ్యమత -------------------------------------- ౧౨౫
శివమత : నైయాయికమత ---------------------- ౧౨౭
వైశేషికమత------------------------------------ ౧౨౮
Page -12 of 350
PDF/HTML Page 16 of 378
single page version
జైమినీయమత ----------------------------------- ౧౩౨
బౌద్ధమత --------------------------------------- ౧౩౨
చార్వాకమత ------------------------------------- ౧౩౪
అన్యమత నిరాకరణ ఉపసంహార --------------- ౧౩౬
అన్యమతోంసే జైనమతకీ తులనా -------- ౧౩౭-౧౪౪
అన్యమతకే గ్రన్థోద్ధరణోంసే జైనధర్మకీ
సమీచీనతా ఔర ప్రాచీనతా------------------ ౧౩౯
శ్వేతామ్బరమత విచార ------------------ ౧౪౫-౧౬౭
అన్యలింగసే ముక్తికా నిషేధ :
గృహస్థముక్తికా నిషేధ ------------------------ ౧౪౬
స్త్రీముక్తికా నిషేధ ---------------------------- ౧౪౭
శూద్రముక్తికా నిషేధ ---------------------------- ౧౪౭
అఛేరోంకా నిరాకరణ ------------------------- ౧౪౮
శ్వేతామ్బరమత కథిత దేవ-గురు-ధర్మకా
అన్యథా స్వరూప
దేవకా అన్యథా స్వరూప ---------------------- ౧౪౯
గురుకా అన్యథా స్వరూప---------------------- ౧౫౨
ధర్మకా అన్యథా స్వరూప ----------------------- ౧౫౭
ఢూఢకమత విచార :
ప్రతిమాధారీ శ్రావక న హోనేకీ
మాన్యాతాకా నిషేధ ------------------------- ౧౬౦
ముఖపట్టీ ఆదికా నిషేధ -------------------- ౧౬౧
మూర్తిపూజా నిషేధకా నిరాకరణ -------------- ౧౬౨
శ్రద్ధానాదికకా నిషేధ ---------------- ౧౬౮-౨౭౫
వ్యన్తరాదికా స్వరూప ఔర ఉనకే
పూజనేకా నిషేధ------------------------------- ౧౬౯
క్షేత్రపాల, పద్మావతీ ఆది పూజనేకా నిషేధ ౧౭౩
కుగురుకా నిరూపణ ఔర ఉసకే
శ్రద్ధానాదికకా నిషేధ -------------- ౧౭౫-౧౮౭
శిథిలాచారకీ పోషక యుక్తియాఁ ఔర
ఉనకా నిరాకరణ -------------------------- ౧౮౪
కుధర్మకా నిరూపణ ఔర ఉసకే
శ్రద్ధానాదికకా నిషేధ ---------------- ౧౮౮-౧౯౨
నిశ్చయాభాసీకీ స్వచ్ఛన్దతా ఔర
ఉసకా నిషేధ ------------------------------ ౨౦౦
కేవల నిశ్చయాభాసకే అవలమ్బీ
జీవకీ ప్రవృత్తి ------------------------------- ౨౦౬
వ్యవహారాభాసీ మిథ్యాదృష్టి ------------- ౨౧౩-౨౪౮
కులఅపేక్షా ధర్మధారక వ్యవహారాభాసీ------- ౨౧౪
పరీక్షారహిత ఆజ్ఞానుసారీ ధర్మధారక
వ్యవహారాభాసీ ------------------------------- ౨౧౫
సాంసారిక ప్రయోజనార్థ ధర్మధారక
వ్యవహారాభాసీ ------------------------------- ౨౧౮
ఉక్త వ్యవహారాభాసీ ధర్మధారకోంకీ
సామాన్య ప్రవృత్తి ----------------------------- ౨౨౦
ధర్మబుద్ధిసే ధర్మధారక వ్యవహారాభాసీ ------- ౨౨౧
సమ్యగ్దర్శనకా అన్యథారూప ------------------- ౨౨౧
దేవభక్తికా అన్యథారూప---------------------- ౨౨౧
గురుభక్తికా అన్యథారూప --------------------- ౨౨౩
శాస్త్రభక్తికా అన్యథారూప ------------------- ౨౨౩
సప్తతత్త్వకా అన్యథారూప ---------------------- ౨౨౪
జీవ-అజీవతత్త్వకా అన్యథారూప ------------ ౨౨౫
ఆస్రవతత్త్వకా అన్యథారూప ------------------ ౨౨౬
బన్ధతత్త్వకా అన్యథారూప ---------------------- ౨౨౭
సంవరతత్త్వకా అన్యథారూప --------------------- ౨౨౭
గుప్తి-------------------------------------------- ౨౨౮
సమితి ----------------------------------------- ౨౨౮
Page -11 of 350
PDF/HTML Page 17 of 378
single page version
అనుప్రేక్షా --------------------------------------- ౨౨౯
పరీషహజయ------------------------------------- ౨౨౯
చారిత్ర ----------------------------------------- ౨౨౯
నిర్జరాతత్త్వకా అన్యథారూప ------------------- ౨౩౦
మోక్షతత్త్వకా అన్యథారూప --------------------- ౨౩౩
సమ్యగ్జ్ఞానకా అన్యథారూప -------------------- ౨౩౫
సమ్యక్చారిత్రకా అన్యథారూప ----------------- ౨౩౮
ఉభయాభాసీ మిథ్యాదృష్టి --------------- ౨౪౮-౨౫౧
సమ్యక్త్వసన్ముఖ మిథ్యాదృష్టి ----------- ౨౫౭-౨౬౭
పాఁచ లబ్ధియోంకా స్వరూప -------------------- ౨౬౧
ప్రథమానుయోగకా ప్రయోజన ---------------------- ౨౬౮
కరణానుయోగకా ప్రయోజన --------------------- ౨౬౯
చరణానుయోగకా ప్రయోజన----------------------- ౨౭౦
ద్రవ్యానుయోగకా ప్రయోజన------------------------ ౨౭౧
అనుయోగోంకే వ్యాఖ్యానకా విధాన ----- ౨౭౧-౨౮౬
ప్రథమానుయోగకే వ్యాఖ్యానకా విధాన---------- ౨౭౧
కరణానుయోగకే వ్యాఖ్యానకా విధాన --------- ౨౭౫
చరణానుయోగకే వ్యాఖ్యానకా విధాన --------- ౨౭౭
ద్రవ్యానుయోగకే వ్యాఖ్యానకా విధాన --------- ౨౮౪
అనుయోగోంకే వ్యాఖ్యానకీ పద్ధతి ------ ౨౮౬-౨౮౭
అనుయోగోంమేం దోష-కల్పనాఓంకా
నిరాకరణ ----------------------------- ౨౮౮-౨౯౪
ప్రథమానుయోగమేం దోష కల్పనాకా నిరాకరణ - ౨౮౮
కరణానుయోగమేం దోష-కల్పనాకా నిరాకరణ -- ౨౯౦
చరణానుయోగమేం దోష-కల్పనాకా నిరాకరణ -- ౨౯౧
ద్రవ్యానుయోగమేం దోష-కల్పనాకా నిరాకరణ --- ౨౯౨
వ్యాకరణ-న్యాయాది శాస్త్రోంకీ ఉపయోగితా -- ౨౯౪
అనుయోగోంమేం దిఖాఈ దేనేవాలే పరస్పర
విరోధకా నిరాకరణ ------------------ ౨౯౪-౩౦౩
అనుయోగోంకా అభ్యాసక్రమ--------------------- ౩౦౪
పురుషార్థసే హీ మోక్షప్రాప్తి --------------------- ౩౦౯
మోక్షమార్గకా స్వరూప : ---------------- ౩౧౩-౩౩౯
సమ్యగ్దర్శనకా సచ్చా లక్షణ :
తత్త్వార్థ సాత హీ క్యోం? ------------------- ౩౧౬
తత్త్వార్థశ్రద్ధాన లక్షణమేం అవ్యాప్తి,
అతివ్యాప్తి ఔర అసంభవదోషకా
పరిహార----------------------------------------- ౩౧౯
సమ్యక్త్వకే విభిన్న లక్షణోంకా సమన్వయ ---- ౩౨౩
సమ్యక్త్వకే భేద ఔర ఉనకా స్వరూప------ ౩౩౦
సమ్యగ్దర్శనకే ఆఠ అంగ -------------------- ౩౩౮
సమ్యగ్దర్శనకే పచ్చీస దోష ------------------- ౩౩౯
Page -10 of 350
PDF/HTML Page 18 of 378
single page version
ణమో ఉవజ్ఝాయాణం, ణమో లోఏ సవ్వసాహూణం.
కామదం మోక్షదం చైవ, ఓంకారాయ నమోనమః..౧..
మునిభిరుపాసితతీర్థా సరస్వతీ హరతు నో దురితాన్..౨..
చక్షురున్మీలితం యేన తస్మై శ్రీగురువే నమః..౩..
శ్రీసర్వజ్ఞదేవాస్తదుత్తరగ్రన్థకర్తారః శ్రీగణధరదేవాః ప్రతిగణధరదేవాస్తేషాం వచోనుసారమాసాద్య
శ్రీ ఆచార్యకల్ప పండితప్రవర శ్రీ టోడరమలజీ విరచితం.
మంగలం కున్దకున్దార్ద్యో, జైనధర్మోస్తు మఙ్గలమ్..
Page -9 of 350
PDF/HTML Page 19 of 378
single page version
Page -8 of 350
PDF/HTML Page 20 of 378
single page version
యుగపత్ విశేషపనేసే ప్రత్యక్ష జానతే హైం, అనంతదర్శన ద్వారా ఉనకా సామాన్య అవలోకన కరతే హైం,
అనంతవీర్య ద్వారా ఐసీ సామర్థ్యకో ధారణ కరతే హైం, అనంతసుఖ ద్వారా నిరాకుల పరమానన్దకా అనుభవ
కరతే హైం. పునశ్చ, జో సర్వథా సర్వ రాగ-ద్వేషాది వికారభావోంసే రహిత హోకర శాంతరసరూప పరిణమిత
హుఏ హైం; తథా క్షుధా-తృషాది సమస్త దోషోంసే ముక్త హోకర దేవాధిదేవపనేకో ప్రాప్త హుఏ హైం; తథా ఆయుధ-
అంబరాదిక వ అంగవికారాదిక జో కామ-క్రోధాది నింద్యభావోంకే చిహ్న ఉనసే రహిత జినకా పరమ
ఔదారిక శరీర హుఆ హై; తథా జినకే వచనోంసే లోకమేం ధర్మతీర్థ ప్రవర్తతా హై, జిసకే ద్వారా
జీవోంకా కల్యాణ హోతా హై; తథా జినకే లౌకిక జీవోంకో ప్రభుత్వ మాననేకే కారణరూప అనేక
అతిశయ ఔర నానాప్రకారకే వైభవకా సంయుక్తపనా పాయా జాతా హై; తథా జినకా అపనే హితకే
అర్థ గణధర
అఘాతికర్మోంకే భీ భస్మ హోనే పర పరమ ఔదారిక శరీరకో భీ ఛోడకర ఊర్ధ్వగమన స్వభావసే
లోకకే అగ్రభాగమేం జాకర విరాజమాన హుఏ; వహాఁ జినకో సమస్త పరద్రవ్యోంకా సమ్బన్ధ ఛూటనేసే
ముక్త అవస్థాకీ సిద్ధి హుఈ, తథా జినకే చరమ శరీరసే కించిత్ న్యూన పురుషాకారవత్ ఆత్మప్రదేశోంకా
ఆకార అవస్థిత హుఆ, తథా జినకే ప్రతిపక్షీ కర్మోంకా నాశ హుఆ, ఇసలియే సమస్త సమ్యక్త్వ-
జ్ఞాన-దర్శనాదిక ఆత్మిక గుణ సమ్పూర్ణతయా అపనే స్వభావకో ప్రాప్త హుఏ హైం, తథా జినకే నోకర్మకా
సమ్బన్ధ దూర హుఆ, ఇసలియే సమస్త అమూర్త్తత్వాదిక ఆత్మిక ధర్మ ప్రగట హుఏ హైం, తథా జినకే
భావకర్మకా అభావ హుఆ, ఇసలియే నిరాకుల ఆనన్దమయ శుద్ధస్వభావరూప పరిణమన హో రహా హై;
తథా జినకే ధ్యాన ద్వారా భవ్య జీవోంకో స్వద్రవ్య
సాధనే యోగ్య జో అపనా శుద్ధస్వరూప ఉసే దర్శానేకో ప్రతిబిమ్బ సమాన హైం తథా జో కృతకృత్య హుఏ
హైం, ఇసలియే ఐసే హీ అనంతకాల పర్యంత రహతే హైం.