Page 333 of 350
PDF/HTML Page 361 of 378
single page version
నిజస్వరూపమేం అహంబుద్ధి ధరతా హై. చిదానన్ద హూఁ, శుద్ధ హూఁ, సిద్ధ హూఁ, ఇత్యాది విచార హోనే పర
సహజ హీ ఆనన్ద తరంగ ఉఠతీ హై, రోమాంచ హో ఆతా హై; తత్పశ్చాత్ ఐసా విచార తో ఛూట జాయ,
కేవల చిన్మాత్రస్వరూప భాసనే లగే; వహాఁ సర్వ పరిణామ ఉస రూపమేం ఏకాగ్ర హోకర ప్రవర్తతే హైం; దర్శన-
జ్ఞానాదికకా వ నయ-ప్రమాణాదికకా భీ విచార విలయ హో జాతా హై.
హై. బడే నయచక్ర గ్రన్థమేం ఐసా హీ కహా హై :
ణో ఆరాఇణసమయే పచ్చక్ఖోఅణుహవో జహ్మ..౨౬౬..
ప్రమాణ నహీం హైం, క్యోంకి ప్రత్యక్ష అనుభవ హై.
హై, ఇసలియే ఏక కాలమేం ఏక జ్ఞేయకో హీ జానతా హై, వహ జ్ఞాన స్వరూప జాననేకో ప్రవర్తిత హుఆ
తబ అన్యకా జాననా సహజ హీ రహ గయా. వహాఁ ఐసీ దశా హుఈ కి బాహ్య అనేక శబ్దాదిక
వికార హోం తో భీ స్వరూపధ్యానీకో కుఛ ఖబర నహీం
గంధ, వర్ణ, శబ్దకో జానేం, వహ యహాఁ నహీం హై; ఔర మనకా ధర్మ యహ హై కి అనేక వికల్ప
కరే, వహ యహాఁ నహీం హై; ఇసలియే యద్యపి జో జ్ఞాన ఇన్ద్రియ
Page 334 of 350
PDF/HTML Page 362 of 378
single page version
విషయ అమూర్తిక పదార్థ భీ హై, ఇసలియే యహాఁ మన-సమ్బన్ధీ పరిణామ స్వరూపమేం ఏకాగ్ర హోకర అన్య
చిన్తాకా నిరోధ కరతే హైం, ఇసలియే ఇసే మన ద్వారా కహతే హైం. ‘‘ఏకాగ్రచిన్తానిరోధో ధ్యానమ్’’
ఐసా ధ్యానకా భీ లక్షణ ఐసే అనుభవ దశామేం సమ్భవ హై.
రస స్వాదత సుఖ ఊపజై, అనుభవ యాకౌ నామ..
వివక్షాభేద హై.
సర్వద్రవ్య కహే హైం. ఉక్తం చ తత్త్వార్థ సూత్రేః
యథార్థ శ్రద్ధానరూప హీ హై. వహ (జీవ) శుభాశుభకార్య కరతా భీ రహతా హై. ఇసలియే తుమనే జో
లిఖా థా కి ‘‘నిశ్చయసమ్యక్త్వ ప్రత్యక్ష హై ఔర వ్యవహారసమ్యక్త్వ పరోక్ష హై’’, సో ఐసా నహీం హై.
సమ్యక్త్వకే తో తీన భేద హైం
సహిత హై. పరన్తు ఇస సమ్యక్త్వమేం ప్రత్యక్ష
(తత్త్వార్థసూత్ర అ౦ ౧, సూత్ర ౧౧-౧౨) ఐసా సూత్రకా వచన హై. తథా తర్కశాస్త్రమేం ప్రత్యక్ష-పరోక్షకా
Page 335 of 350
PDF/HTML Page 363 of 378
single page version
భీ జ్ఞేయకో సమ్పూర్ణ నహీం జాన సకతా, ఇసలియే పరోక్ష కహే ఔర అవధి
కేవలజ్ఞాన సర్వ జ్ఞేయకో ఆప స్పష్ట జానతా హై ఇసలియే సర్వప్రత్యక్ష హై.
హైం. తథా నేత్రాదికసే వర్ణాదికకో జానతే హైం వహాఁ వ్యవహారసే ఐసా కహతే హైం
హైం; పరన్తు యది ఏక వస్తుమేం అనేక మిశ్ర వర్ణ హైం వే నేత్ర ద్వారా భలీభాఁతి నహీం గ్రహణ కియే
జాతే హైం, ఇసలియే ఇసకో పరమార్థ-ప్రత్యక్ష నహీం కహా జాతా హై.
జ్ఞాన ఉసే తర్క కహతే హైం. హేతుసే సాధ్య వస్తుకా జో జ్ఞాన ఉసే అనుమాన కహతే హైం. ఆగమసే
జో జ్ఞాన హో ఉసే ఆగమ కహతే హైం.
వహాఁ ఇస స్వానుభవదశామేం జో ఆత్మాకో జానా జాతా హై సో శ్రుతజ్ఞాన ద్వారా జానా జాతా
ఆత్మాకా జాననా ప్రత్యక్ష నహీం హై. తథా అవధి-మనఃపర్యయకా విషయ రూపీ పదార్థ హీ హై ఔర
కేవలజ్ఞాన ఛద్మస్థకే హై నహీం, ఇసలియే అనుభవమేం అవధి-మనఃపర్యయ-కేవల ద్వారా ఆత్మాకా జాననా
నహీం హై. తథా యహాఁ ఆత్మాకో స్పష్ట భలీభాఁతి నహీం జానతా హై, ఇసలియే పారమార్థిక ప్రత్యక్షపనా
తో సమ్భవ నహీం హై.
Page 336 of 350
PDF/HTML Page 364 of 378
single page version
ఆగమ పరోక్షప్రమాణ కహతే హైం. అథవా ‘‘మైం ఆత్మా హీ హూఁ, క్యోంకి ముఝమేం జ్ఞాన హై; జహాఁ-జహాఁ
జ్ఞాన హై వహాఁ-వహాఁ ఆత్మా హై
అనుమానాదిక ద్వారా జో వస్తు జాననేమేం ఆయీ ఉసీకో యాద రఖకర ఉసమేం పరిణామ మగ్న కరతా
హై, ఇసలియే స్మృతి కహీ జాతీ హై;
హోతే హైం, పరిణామ మగ్న హోనే పర కుఛ విశేష జానపనా హోతా నహీం హై.
యహ హై కి జో పరిణామ నానా వికల్పోంమేం పరిణమిత హోతా థా వహ కేవల స్వరూపసే హీ తాదాత్మ్యరూప
హోకర ప్రవృత్త హుఆ. దూసరీ యహ విశేషతా హుఈ.
హై. స్వానుభవ స్వాద కుఛ ఆగమ
ఆకారాది తో పరోక్ష హైం, జో జిహ్వా సే స్వాద లియా హై వహ స్వాద ప్రత్యక్ష హై
నహీం హై, పరన్తు ప్రత్యక్షకీ హీ భాఁతి ప్రత్యక్షవత్ యథార్థ దేఖా, ఇసలియే ఉసే ప్రత్యక్ష కహా జాతా
Page 337 of 350
PDF/HTML Page 365 of 378
single page version
న్యాయసే ఆత్మాకా భీ ప్రత్యక్ష జాననా హోతా హై
జాననా.
సంజ్ఞా కహీ; ఉసీప్రకార యహాఁ అనుభవమేం నిర్వికల్పతా స్థూలరూప కహతే హైం. తథా సూక్ష్మతాసే
పృథక్త్వవితర్క విచారాదిక భేద వ కషాయాదిక దసవేం గుణస్థాన తక కహే హైం. వహాఁ అపనే జాననేమేం
వ అన్యకే జాననేమేం ఆయే ఐసే భావకా కథన స్థూల జాననా, తథా జో ఆప భీ న జానే ఔర
కేవలీ భగవాన హీ జానేం
తథా భాఈజీ, తుమనే తీన దృష్టాన్త లిఖే వ దృష్టాన్తమేం ప్రశ్న లిఖా, సో దృష్టాన్త సర్వాంగ
(చన్ద్రమా), జలబిన్దు, అగ్నికణికా
Page 338 of 350
PDF/HTML Page 366 of 378
single page version
ఏక జాతి హై వైసే హీ జితనే గుణ అవ్రత-సమ్యగ్దృష్టి కే ప్రగట హుఏ హైం, ఉనకీ ఔర తేరహవేం
గుణస్థానమేం జో గుణ ప్రగట హోతే హైం, ఉనకీ ఏక జాతి హై.
కేవలరూప సమ్యగ్జ్ఞాన హై. తథా ఏకదేశ సర్వదేశకా అన్తర తో ఇతనా హీ హై కి మతి-శ్రుతజ్ఞానవాలా
అమూర్తిక వస్తుకో అప్రత్యక్ష ఔర మూర్తిక వస్తుకో భీ ప్రత్యక్ష వ అప్రత్యక్ష, కించిత్ అనుక్రమసే జానతా
హై తథా సర్వథా సర్వ వస్తుకో కేవలజ్ఞాన యుగపత్ జానతా హై; వహ పరోక్ష జానతా హై, యహ ప్రత్యక్ష
జానతా హై ఇతనా హీ విశేష హై. ఔర సర్వప్రకార ఏక హీ జాతి కహేం తో జిసప్రకార కేవలీ
యుగపత్ ప్రత్యక్ష అప్రయోజనరూప జ్ఞేయకో నిర్వికల్పరూప జానతే హైం, ఉసీప్రకార యహ భీ జానే
భేదః సాక్షాదసాక్షాచ్చ హ్యవస్త్వన్యతమం భవేత్..
హై సో ఔర నహీం హై.
గర్భిత హై, సదైవ గమనరూప రహతా హై.
Page 339 of 350
PDF/HTML Page 367 of 378
single page version
మిలాన కర లేనా.
చైతన్యస్వరూపకే అనుభవకా ఉద్యమీ రహనా.
పరస్పర విచార హై సో బడీ వార్తా హై.
మితీ ఫాగున వదీ ౫, సం౦ ౧౮౧౧
Page 340 of 350
PDF/HTML Page 368 of 378
single page version
ఏక పుద్గలపరమాణు అనంత గుణ అనంత పర్యాయసహిత విరాజమాన.
జీవద్రవ్య అనంతానంతస్వరూప అవస్థాసహిత వర్త రహే హైం. కిసీ జీవద్రవ్యకే పరిణామ కిసీ అన్య
జీవద్రవ్యసే నహీం మిలతే. ఇసీప్రకార ఏక పుద్గలపరమాణు ఏక సమయమేం జిసప్రకారకీ అవస్థా ధారణ
కరతా హై, వహ అవస్థా అన్య పుద్గలపరమాణుద్రవ్యసే నహీం మిలతీ. ఇసలియే పుద్గల (పరమాణు)
ద్రవ్యకీ భీ అన్య-అన్యతా జాననా.
పరిణమనరూప, బన్ధముక్తి శక్తిసహిత వర్తతే హైం.
సహకారీ మిశ్రవ్యవహార, శుద్ధ ద్రవ్యకో సహకారీ శుద్ధ వ్యవహార.
Page 341 of 350
PDF/HTML Page 369 of 378
single page version
క్యోంకి సంసార వ్యవహార ఏకరూప బతలాయా హై. సంసారీ సో వ్యవహారీ, వ్యవహారీ సో సంసారీ.
మిశ్రవ్యవహారీ. కేవలజ్ఞానీ శుద్ధనిశ్చయాత్మక శుద్ధవ్యవహారీ.
వివరణ కహతే హైంః
కరతే హుఏ మిశ్రవ్యవహారీ కహా జాతా హై.
హైం. శుద్ధవ్యవహారకీ సరహద తేరహవేం గుణస్థానసే లేకర చౌదహవేం గుణస్థాన పర్యన్త జాననా.
అసిద్ధత్వపరిణమనత్వాత్ వ్యవహారః.
వ్యవహార కహా జాతా హై. సంసారావస్థాకే మిటనే పర వ్యవహార భీ మిటా కహా జాతా హై. యహాఁ
యహ స్థాపనా కీ హై. ఇసలియే సిద్ధ వ్యవహారాతీత కహే జాతే హైం.
Page 342 of 350
PDF/HTML Page 370 of 378
single page version
సంసార-అవస్థామేం త్రికాలవర్తీ మాననే.
ఆగమరూప స్థాపిత కియా. అబ శుద్ధచేతనాపద్ధతి శుద్ధాత్మపరిణామ; వహ భీ ద్రవ్యరూప అథవా
భావరూప. ద్రవ్యరూప తో జీవత్వపరిణామ, భావరూప జ్ఞాన
హోనహార హై వైసే విస్తారసహిత విద్యమాన ఉసమేం వాస్తవరూప మౌజూద హై, అనేక శాఖా
అనేక-అనేక బీజ, ఏక-ఏక బీజమేం ఏక-ఏక వట, ఉసకా విచార కరేం తో భావినయప్రమాణసే
న వటవృక్షోంకీ మర్యాదా పాఈ జాతీ హై, న బీజోంకీ మర్యాదా పాఈ జాతీ హై.
ఉస అనన్తతాకే స్వరూపకో కేవలజ్ఞానీ పురుష భీ అనన్త హీ దేఖతే-జానతే-కహతే హైం;
ప్రతిభాసిత హోతీ హై.
ఉసమేం విశేష ఇతనా కి అధ్యాత్మకా స్వరూప అనన్త, ఆగమకా స్వరూప అనన్తానన్తరూప,
Page 343 of 350
PDF/HTML Page 371 of 378
single page version
అవధిజ్ఞానీ మనఃపర్యయజ్ఞానీ;
క్యోం?
అంగకో వ్యవహారసే నహీం జానతా
జో అధ్యాత్మరూప క్రియా వహ అన్తర్దృష్టిగ్రాహ్య హై, వహ క్రియా మూఢ జీవ నహీం జానతా. అన్తర్దృష్టికే
అభావసే అన్తర్క్రియా దృష్టిగోచర నహీం హోతీ, ఇసలియే మిథ్యాదృష్టి జీవ మోక్షమార్గ సాధనేమేం అసమర్థ హై.
ఏక సీపకా టుకడా దిఖాయా ఔర ప్రత్యేకసే ప్రశ్న కియా కి యహ క్యా హై?
కుఛ నహీం ఆతా, ఇసలియే హమ నహీం జానతే కి తూ క్యా కహతా హై. అథవా చుప హో రహతా
హై బోలతా నహీం గహలరూపసే. తీసరా విభ్రమవాలా పురుష భీ బోలా కి యహ తో ప్రత్యక్షప్రమాణ
చాఁదీ హై, ఇసే సీప కౌన కహేగా? మేరీ దృష్టిమేం తో చాఁదీ సూఝతీ హై, ఇసలియే సర్వథా ప్రకార
Page 344 of 350
PDF/HTML Page 372 of 378
single page version
క్యా ధోఖా? సీప సీప సీప, నిరధార సీప, ఇసకో జో కోఈ ఔర వస్తు కహే వహ ప్రత్యక్షప్రమాణ
భ్రామక అథవా అంధ. ఉసీ ప్రకార సమ్యగ్దృష్టికో స్వ-పర స్వరూపమేం న సంశయ, న విమోహ, న విభ్రమ,
యథార్థ దృష్టి హై; ఇసలియే సమ్యగ్దృష్టి జీవ అంతర్దృష్టిసే మోక్షపద్ధతికో సాధనా జానతా హై. బాహ్యభావ
బాహ్యనిమిత్తరూప మానతా హై, వహ నిమిత్త నానారూప హై, ఏకరూప నహీం హై. అంతర్దృష్టికే ప్రమాణమేం
మోక్షమార్గ సాధే ఔర సమ్యగ్జ్ఞాన స్వరూపాచరణకీ కణికా జాగనే పర మోక్షమార్గ సచ్చా.
బంధపద్ధతికో సాధకర మోక్ష కహతా హై, వహ బాత జ్ఞాతా నహీం మానతే.
బన్ధరూప చలా ఆయా హై; అబ ఇస పద్ధతిసే మోహ తోడకర ప్రవర్త; ఇస పద్ధతికా రాగ పూర్వకీ
భాఁతి హే నర! కిసలియే కరతే హో? క్షణమాత్ర భీ బన్ధపద్ధతిమేం మగ్న నహీం హోతా, వహ జ్ఞాతా
అపనే స్వరూపకో విచారతా హై, అనుభవ కరతా హై, ధ్యాతా హై, గాతా హై, శ్రవణ కరతా హై,
నవధాభక్తి, తప, క్రియా, అపనే శుద్ధస్వరూపకే సన్ముఖ హోకర కరతా హై. యహ జ్ఞాతాకా ఆచార,
ఇసీకా నామ మిశ్రవ్యవహార.
గుణస్థానకీ బఢవారీ కహీ హై.
భిన్న-భిన్న సత్తాకే ప్రమాణసే ఏకతా నహీం మిలతీ. ఏక-ఏక జీవద్రవ్యమేం అన్య-అన్యరూప
ఔదయికభావ హోతే హైం, ఉన ఔదయిక భావానుసార జ్ఞానకీ అన్య-అన్యతా జాననా.
జ్ఞానకో పరమార్థతా నహీం కహతా.
Page 345 of 350
PDF/HTML Page 373 of 378
single page version
హై, న కర్తా హై, న భోక్తా హై, న అవలమ్బీ హై; ఇసలియే కోఈ ఐసా కహే కి ఇసప్రకారకే
ఔదయికభావ సర్వథా హోం తో ఫలానా గుణస్థాన కహా జాయ తో ఝూఠ హై. ఉన్హోంనే ద్రవ్యకా స్వరూప
సర్వథా ప్రకార నహీం జానా హై.
కేవలీకో దణ్డ-కపాటరూప క్రియాకా ఉదయ హోతా హై, కిసీ కేవలీకో నహీం హోతా. జబ కేవలీమేం
భీ ఉదయకీ నానాప్రకారతా హై తబ ఔర గుణస్థానకీ కౌన బాత చలాయే?
బహుత కరకే సమఝేగా, జో అజ్ఞానీ హోగా వహ యహ చిట్ఠీ సునేగా సహీ, పరన్తు సమఝేగా నహీం.
యహ వచనికా జ్యోం కీ త్యోం సుమతిప్రమాణ కేవలీవచనానుసారీ హై. జో ఇసే సునేగా, సమఝేగా,
శ్రద్ధేగా; ఉసే కల్యాణకారీ హై
Page 346 of 350
PDF/HTML Page 374 of 378
single page version
ఉసకా వివరణ
పర్యన్త హై, తీవ్రతాకీ స్థితి పాఁచవేం గుణస్థాన పర్యన్త హై.
Page 347 of 350
PDF/HTML Page 375 of 378
single page version
జానరూప జ్ఞాన, విశుద్ధ చారిత్ర; కిసీ సమయ అజానరూప జ్ఞాన, విశుద్ధ చారిత్ర; కిసీ సమయ
జానరూప జ్ఞాన, సంక్లేశరూప చారిత్ర; కిసీ సమయ అజానరూప జ్ఞాన, సంక్లేశ చారిత్ర. జిస సమయ
అజానరూప గతి జ్ఞానకీ, సంక్లేశరూప గతి చారిత్రకీ; ఉస సమయ నిమిత్త-ఉపాదాన దోనోం అశుద్ధ.
కిసీ సమయ అజానరూప జ్ఞాన, విశుద్ధరూప చారిత్ర; ఉస సమయ అశుద్ధ నిమిత్త, శుద్ధ ఉపాదాన.
కిసీ సమయ జానరూప జ్ఞాన, సంక్లేశరూప చారిత్ర; ఉస సమయ శుద్ధ నిమిత్త, అశుద్ధ ఉపాదాన.
కిసీ సమయ జానరూప జ్ఞాన, విశుద్ధరూప చారిత్ర; ఉస సమయ శుద్ధ నిమిత్త, శుద్ధ ఉపాదాన.
యే యహాఁ హీ రహేంగే
సమ్యక్-శుద్ధతా నహీం, గర్భిత శుద్ధతా; జబ వస్తుకా స్వరూప జానే తబ సమ్యక్శుద్ధతా; వహ గ్రన్థిభేదకే
బినా నహీం హోతీ; పరన్తు గర్భిత శుద్ధతా సో భీ అకామనిర్జరా హై.
మన్ద హై, ఉస మన్దతాసే నిర్జరా హై. కిసీ సమయ చారిత్రగుణ సంక్లేశరూప హై, ఇసలియే కేవల
తీవ్రబంధ హై. ఇసప్రకార మిథ్యా-అవస్థామేం జిస సమయ జానరూప జ్ఞాన హై ఔర విశుద్ధతారూప చారిత్ర
హై, ఉస సమయ నిర్జరా హై. జిస సమయ అజానరూప జ్ఞాన హై, సంక్లేశరూప చారిత్ర హై, ఉస సమయ
బంధ హై. ఉసమేం విశేష ఇతనా కి అల్ప నిర్జరా బహుత బంధ ఇసలియే మిథ్యాత్వ-అవస్థామేం కేవల
బంధ కహా; అల్పకీ అపేక్షా. జైసా కిసీ పురుషకో నఫా థోడా టోటా బహుత, ఉస పురుషకో
టోటావాలా హీ కహా జాయ. పరన్తు బంధ-నిర్జరాకే బినా జీవ కిసీ అవస్థామేం నహీం హై. దృష్టాంత
యహ కి
Page 348 of 350
PDF/HTML Page 376 of 378
single page version
మన్దతా హోతీ హై, ఉససే నిర్జరా హోతీ హై. ఉసీ మన్దతాకే ప్రమాణమేం శుద్ధతా జాననా.
గుణోంకీ గర్భితశుద్ధతా జబ తక గ్రన్థిభేద న హో తబ తక మోక్షమార్గ నహీం సాధతీ; పరన్తు ఊర్ధ్వతాకో
కరే, అవశ్య హీ క రే. ఇన దోనోం గుణోంకీ గర్భితశుద్ధతా జబ గ్రన్థిభేద హోతా హై తబ ఇన దోనోంకీ
శిఖా ఫూ టతీ హై, తబ దోనోం గుణ ధారాప్రవాహరూపసే మోక్షమార్గకో చలతే హైం; జ్ఞానగుణకీ శుద్ధతాసే
జ్ఞానగుణ నిర్మల హోతా హై, చారిత్రగుణకీ శుద్ధతాసే చారిత్రగుణ నిర్మల హోతా హై. వహ కేవలజ్ఞానకా
అంకుర, వహ యథాఖ్యాతచారిత్రకా అంకుర.
కైసే? యహ హమ నహీం సమఝే.
మోక్షస్థాన పకడ (స్వీకార కర), శుద్ధతా ఉసమేం ఆయీ మాన, మాన, ఇసమేం ధోఖా నహీం హై; విశుద్ధతా
సదాకాల మోక్షకా మార్గ హై, పరన్తు గ్రన్థిభేద బినా శుద్ధతాకా జోర నహీం చలతా హై న?
నహీం చలతా; బహుత కలబల కరే పరన్తు కుఛ వశ నహీం చలతా; ఉసీప్రకార విశుద్ధతాకీ భీ
ఊర్ధ్వతా జాననీ. ఇసలియే గర్భితశుద్ధతా కహీ హై. వహ గర్భితశుద్ధతా గ్రన్థిభేద హోనే పర
మోక్షమార్గకో చలీ; అపనే స్వభావసే వర్ద్ధమానరూప హుఈ తబ పూర్ణ యథాఖ్యాత ప్రగట కహా గయా.
విశుద్ధతా కీ జో ఊర్ధ్వతా వహీ ఉసకీ శుద్ధతా.
Page 349 of 350
PDF/HTML Page 377 of 378
single page version
యథాఖ్యాతరూప హోతీ హై. యది విశుద్ధతామేం వహ నహీం హోతీ తో కేవలీమేం జ్ఞానగుణ శుద్ధ హోతా,
క్రియా అశుద్ధ రహతీ; పరన్తు ఐసా తో నహీం హై. ఉసమేం శుద్ధతా థీ, ఉససే విశుద్ధతా హుఈ హై.
క్రమసే పూర్ణ హుఆ.
హై హమ క్యా కరేం? యది మానీ తో శాబాశ!
అశుద్ధ ఔర ఉపాదాన శుద్ధ. తీసరా వక్తా జ్ఞానీ, శ్రోతా అజ్ఞానీ; వహాఁ నిమిత్త శుద్ధ ఔర ఉపాదాన
అశుద్ధ. చౌథా వక్తా జ్ఞానీ, శ్రోతా భీ జ్ఞానీ; వహాఁ తో నిమిత్త భీ శుద్ధ, ఉపాదాన భీ శుద్ధ.