-
sAtavAn adhikAr ][ 251
tathA ShaTpAhuDamen kahA hai —
jo sutto vavahAre so joI jaggae sakajjammi.
jo jaggadi vavahAre so sutto appaNe kajje..31.. (mokShapAhuD)
artha — jo vyavahAramen sotA hai vah yogI apane kAryamen jAgatA hai. tathA jo
vyavahAramen jAgatA hai vah apane kAryamen sotA hai.
isaliye vyavahAranayakA shraddhAn chhoDakar nishchayanayakA shraddhAn karanA yogya hai.
vyavahAranay svadravya – paradravyako va unake bhAvonko va kAraN – kAryAdikako kisIko
kisImen milAkar nirUpaN karatA hai; so aise hI shraddhAnase mithyAtva hai; isaliye usakA tyAg
karanA. tathA nishchayanay unhInko yathAvat nirUpaN karatA hai, kisIko kisImen nahIn milAtA
hai; so aise hI shraddhAnase samyaktva hotA hai; isaliye usakA shraddhAn karanA.
yahAn prashna hai ki yadi aisA hai to jinamArgamen donon nayonkA grahaN karanA kahA hai,
so kaise?
samAdhAna — jinamArgamen kahIn to nishchayanayakI mukhyatA liye vyAkhyAn hai, use to
‘satyArtha aise hI hai’ — aisA jAnanA. tathA kahIn vyavahAranayakI mukhyatA liye vyAkhyAn hai, use
‘aise hai nahIn, nimittAdikI apekShA upachAr kiyA hai’ — aisA jAnanA. isaprakAr jAnanekA nAm
hI donon nayonkA grahaN hai. tathA donon nayonke vyAkhyAnako samAn satyArtha jAnakar ‘aise bhI
hai, aise bhI hai’ — isaprakAr bhramarUp pravartanase to donon nayonkA grahaN karanA nahIn kahA hai.
phi ra prashna hai ki yadi vyavahAranay asatyArtha hai, to usakA upadesh jinamArgamen kisaliye
diyA? ek nishchayanayakA hI nirUpaN karanA thA.
samAdhAna — aisA hI tarka samayasAramen kiyA hai. vahAn yah uttar diyA hai : —
jah Navi sakkamaNajjo aNajjabhAsan viNA u gAheun.
tah vavahAreN viNA paramatthuvaesaNamasakkan..8..
artha — jis prakAr anArya arthAt mlechchhako mlechchhabhAShA binA artha grahaN karAnemen
koI samartha nahIn hai; usI prakAr vyavahArake binA paramArthakA upadesh ashakya hai; isaliye
vyavahArakA upadesh hai.
tathA isI sUtrakI vyAkhyAmen aisA kahA hai ki ‘‘vyavahAranayo nAnusarttavya’’1.
1. evan mlechchhasthAnIyatvAjjagato vyavahAranayopi mlechchhabhAShAsthAnIyatven paramArthapratipAdakatvAdupanyasanIyoth cha
brAhmaNo na mlechchhitavya iti vachanAdvayahAranayo nAnusartavya. (samayasAr gAthA 8 kI AtmakhyAti TIkA)