-
પાઁચવાઁ અધિકાર ][ ૧૩૭
ઉસસે કહતે હૈં — યદિ પ્રયોજન એક હો તો નાના મત કિસલિયે કહેં? એકમતમેં તો
એક પ્રયોજનસહિત અનેક પ્રકાર વ્યાખ્યાન હોતા હૈ, ઉસે અલગ મત કૌન કહતા હૈ? પરન્તુ
પ્રયોજન હી ભિન્ન-ભિન્ન હૈં સો બતલાતે હૈંઃ —
અન્યમતોંસે જૈનમતકી તુલના
જૈનમતમેં એક વીતરાગભાવકે પોષણકા પ્રયોજન હૈ; સો કથાઓંમેં, લોકાદિકકે નિરૂપણમેં,
આચરણમેં, વ તત્ત્વોંમેં જહાઁ-તહાઁ વીતરાગતાકી હી પુષ્ટિ કી હૈ. તથા અન્યમતોં મેં સરાગભાવકે
પોષણકો પ્રયોજન હૈ; ક્યોંકિ કલ્પિત રચના કષાયી જીવ હી કરતે હૈં ઔર અનેક યુક્તિયાઁ
બનાકર કષાયભાવકા હી પોષણ કરતે હૈં. જૈસે — અદ્વૈત બ્રહ્મવાદી સર્વકો બ્રહ્મ માનને દ્વારા,
સાંખ્યમતી સર્વકાર્ય પ્રકૃતિકા માનકર અપનેકો શુદ્ધ અકર્તા માનને દ્વારા, ઔર શિવમતી તત્ત્વ
જાનનેસે હી સિદ્ધિ હોના માનને દ્વારા, મીમાંસક કષાયજનિત આચરણકો ધર્મ માનને દ્વારા, બૌદ્ધ
ક્ષણિક માનને દ્વારા, ચાર્વાક પરલોકાદિ ન માનને દ્વારા — વિષયભોગાદિરૂપ કષાયકાર્યોંમેં સ્વચ્છન્દ
હોનેકા હી પોષણ કરતે હૈં. યદ્યપિ કિસી સ્થાન પર કોઈ કષાય ઘટાનેકા ભી નિરૂપણ કરતે
હૈં; તો ઉસ છલસે અન્ય કિસી કષાયકા પોષણ કરતે હૈં. જિસ પ્રકાર — ગૃહકાર્ય છોડકર
પરમેશ્વરકા ભજન કરના ઠહરાયા ઔર પરમેશ્વરકા સ્વરૂપ સરાગી ઠહરાકર ઉનકે આશ્રયસે અપને
વિષય-કષાયકા પોષણ કરતે હૈં; તથા જૈનધર્મમેં દેવ-ગુરુ-ધર્માદિકકા સ્વરૂપ વીતરાગ હી નિરૂપણ
કરકે કેવલ વીતરાગતાકા હી પોષણ કરતે હૈં — સો યહ પ્રગટ હૈ.
હમ ક્યા કહેં? અન્યમતી ભર્તૃહરિને ભી ૧વૈરાગ્ય-પ્રકરણમેં ઐસા કહા હૈઃ —
૧એકો રાગિષુ રાજતે પ્રિયતમાદેહાર્દ્ધધારી હરો,
નીરાગેષુ જિનો વિમુક્તલલનાસઙ્ગો ન યસ્માત્પરઃ.
દુર્વારસ્મરવાણપન્નગવિષવ્યાસક્તમુગ્ધો જનઃ,
શેષઃ કામવિડંબિતો હિ વિષયાન્ મોક્તું ન મોક્તું ક્ષમઃ ..૧..
ઇસમેં સરાગિયોંમેં મહાદેવકો પ્રધાન કહા ઔર વીતરાગિયોંમેં જિનદેવકો પ્રધાન કહા હૈ.
તથા સરાગભાવ ઔર વીતરાગભાવોંમેં પરસ્પર પ્રતિપક્ષીપના હૈ. યહ દોનોં ભલે નહીં હૈં; પરન્તુ
ઇનમેં એક હી હિતકારી હૈ ઔર વહ વીતરાગભાવ હી હૈ; જિસકે હોનેસે તત્કાલ આકુલતા
૧. રાગી પુરુષોંમેં તો એક મહાદેવ શોભિત હોતા હૈ જિસને અપની પ્રિયતમા પાર્વતીકો આધે શરીરમેં ધારણ કર
રખા હૈ. ઔર વીતરાગિયોંમેં જિનદેવ શોભિત હૈં જિનકે સમાન સ્ત્રિયોંકા સંગ છોડનેવાલા દૂસરા કોઈ નહીં
હૈ. શેષ લોગ તો દુર્નિવાર કામદેવકે વાણરૂપ સર્પોંકે વિષસે મૂર્છિત હુએ હૈં જો કામકી વિડમ્બનાસે
ન તો વિષયોંકો ભલીભાઁતિ ભોગ હી સકતે હૈં ઔર ન છોડ હી સકતે હૈં.