-
૨૨૮ ] [ મોક્ષમાર્ગપ્રકાશક
સંવરતત્ત્વકા અન્યથાસ્વરૂપ
તથા સંવરતત્ત્વમેં અહિંસાદિરૂપ શુભાસ્રવભાવોંકો જાનતા હૈ. પરન્તુ એક હી કારણસે
પુણ્યબન્ધ ભી માને ઔર સંવર ભી માને વહ નહીં હો સકતા.
પ્રશ્નઃ — મુનિયોંકે એક કાલમેં એક ભાવ હોતા હૈ, વહાઁ ઉનકે બન્ધ ભી હોતા હૈ
ઔર સંવર-નિર્જરા ભી હોતે હૈં, સો કિસ પ્રકાર હૈ?
સમાધાનઃ — વહ મિશ્રરૂપ હૈ. કુછ વીતરાગ હુઆ હૈ, કુછ સરાગ રહા હૈ. જો અંશ
વીતરાગ હુએ ઉનસે સંવર હૈ ઔર જો અંશ સરાગ રહે ઉનસે બન્ધ હૈ. સો એક ભાવસે તો
દો કાર્ય બનતે હૈં, પરન્તુ એક પ્રશસ્ત રાગસે હી પુણ્યાસ્રવ ભી માનના ઔર સંવર-નિર્જરા ભી
માનના સો ભ્રમ હૈ. મિશ્રભાવમેં ભી યહ સરાગતા હૈ, યહ વીતરાગતા હૈ — ઐસી પહિચાન
સમ્યગ્દૃષ્ટિકે હોતી હૈ, ઇસલિયે અવશેષ સરાગતાકો હેયરૂપ શ્રદ્ધા કરતા હૈ. મિથ્યાદૃષ્ટિકે ઐસી
પહિચાન નહીં હૈ, ઇસલિયે સરાગભાવમેં સંવરકે ભ્રમસે પ્રશસ્તરાગરૂપ કાર્યોંકો ઉપાદેયરૂપ શ્રદ્ધા
કરતા હૈ.
તથા સિદ્ધાન્તમેં ગુપ્તિ, સમિતિ, ધર્મ, અનુપ્રેક્ષા, પરીષહજય, ચારિત્ર — ઇનકે દ્વારા સંવર
હોતા હૈ ઐસા કહા હૈ,૧ સો ઇનકી ભી યથાર્થ શ્રદ્ધા નહીં કરતા.
કિસ પ્રકાર? સો કહતે હૈં : —
ગુપ્તિઃ — બાહ્ય મન-વચન-કાયકી ચેષ્ટા મિટાયે, પાપ-ચિંતવન ન કરે, મૌન ધારણ કરે,
ગમનાદિ ન કરે; ઉસે વહ ગુપ્તિ માનતા હૈ. સો યહાઁ તો મનમેં ભક્તિ આદિરૂપ પ્રશસ્ત રાગસે
નાના વિકલ્પ હોતે હૈં, વચન-કાયકી ચેષ્ટા સ્વયંને રોક રખી હૈ; વહાઁ શુભપ્રવૃત્તિ હૈ ઔર પ્રવૃત્તિમેં
ગુપ્તિપના બનતા નહીં હૈ; ઇસલિયે વીતરાગભાવ હોને પર જહાઁ મન-વચન-કાયકી ચેષ્ટા ન હો
વહી સચ્ચી ગુપ્તિ હૈ.
સમિતિઃ — તથા પરજીવોંકી રક્ષાકે અર્થ યત્નાચાર પ્રવૃત્તિ ઉસકો સમિતિ માનતા હૈ.
સો હિંસાકે પરિણામોંસે તો પાપ હોતા હૈ ઔર રક્ષાકે પરિણામોંસે સંવર કહોગે તો પુણ્યબન્ધકા
કારણ કૌન ઠહરેગા? તથા એષણા સમિતિમેં દોષ ટાલતા હૈ વહાઁ રક્ષાકા પ્રયોજન હૈ નહીં;
ઇસલિયે રક્ષાકે હી અર્થ સમિતિ નહીં હૈ.
તો સમિતિ કૈસી હોતી હૈ? મુનિયોંકે કિંચિત્ રાગ હોને પર ગમનાદિ ક્રિયા હોતી હૈ,
વહાઁ ઉન ક્રિયાઓંમેં અતિ આસક્તતાકે અભાવસે પ્રમાદરૂપ પ્રવૃત્તિ નહીં હોતી. તથા અન્ય
જીવોંકો દુઃખી કરકે અપના ગમનાદિ પ્રયોજન નહીં સાધતે, ઇસલિયે સ્વયમેવ હી દયા પલતી
હૈ. ઇસપ્રકાર સચ્ચી સમિતિ હૈ.
૧. સ ગુપ્તિસમિતિધર્માનુપ્રેક્ષાપરિષહજયચારિત્રૈઃ. (તત્ત્વાર્થસૂત્ર ૯-૨)