-
356 ] [ mokShamArgaprakAshak
parishiShTa 4
upAdAn-nimittakI chiTThI
[ kavivar pa.n0 banArasIdAsajI likhit ]
pratham hI koI pUChatA hai ki nimitta kyA, upAdAn kyA?
usakA vivaraN – nimitta to sa.nyogarUp kAraN, upAdAn vastukI sahajashakti.
usakA vivaraN – ek dravyArthik nimitta-upAdAn, ek paryAyArthik nimitta-upAdAna.
usakA vivaraN – dravyArthik nimitta-upAdAn guNabhedakalpanA, paryAyArthik nimitta-upAdAn
parayogakalpanA. usakI chaubha.ngI.
pratham hI guNabhedakalpanAkI chaubha.ngIkA vistAr kahatA hU.N. so kisaprakAr? isaprakAr,
suno – jIvadravya, usake ana.ntaguN, sab guN asahAy svAdhIn sadAkAla. uname.n do guN pradhAn-
mukhya sthApit kiye; us par chaubha.ngIkA vichAr –
ek to jIvakA j~nAnaguN, dUsarA jIvakA chAritraguNa. ye dono.n guN shuddharUp bhAv
jAnane, ashuddharUp bhI jAnane, yathAyogya sthAnak mAnane. usakA vivaraN – in dono.nkI gati
nyArI-nyArI, shakti nyArI-nyArI, jAti nyArI-nyArI, sattA nyArI-nyArI.
usakA vivaraN – j~nAnaguNakI to j~nAn-aj~nAnarUp gati, sva-paraprakAshak shakti, j~nAnarUp tathA
mithyAtvarUp jAti, dravyapramAN sattA; parantu ek visheSh itanA ki – j~nAnarUp jAtikA nAsh nahI.n
hai, mithyAtvarUp jAtikA nAsh samyagdarshanakI utpatti hone par; – yah to j~nAnaguNakA nirNay huA.
ab chAritraguNakA vivaraN kahate hai.n – sa.nklesh – vishuddharUp gati, thiratA-asthiratA shakti,
ma.nd-tIvrarUp jAti, dravyapramAN sattA; parantu ek visheSh mandatAkI sthiti chaudahave.n guNasthAn
paryanta hai, tIvratAkI sthiti pA.Nchave.n guNasthAn paryanta hai.
yah to dono.nkA guNabhed nyArA-nyArA kiyA. ab inakI vyavasthA – na j~nAn chAritrake
AdhIn hai, na chAritra j~nAnake AdhIn hai; dono.n asahAyarUp hai.n. yah to maryAdAba.ndh hai.
ab, chaubha.ngIkA vichAr-j~nAnaguN nimitta, chAritraguN upAdAnarUp, usakA vivaraNaH –
ek to ashuddha nimitta, ashuddha upAdAn; dUsarA ashuddha nimitta, shuddha upAdAn; tIsarA
shuddha nimitta, ashuddha upAdAn; chauthA shuddha nimitta, shuddha upAdAna.