-
୩୫୬ ] [ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗପ୍ରକାଶକ
ପରିଶିଷ୍ଟ ୪
ଉପାଦାନ-ନିମିତ୍ତକୀ ଚିଟ୍ଠୀ
[ କଵିଵର ପଂ୦ ବନାରସୀଦାସଜୀ ଲିଖିତ ]
ପ୍ରଥମ ହୀ କୋଈ ପୂଛତା ହୈ କି ନିମିତ୍ତ କ୍ଯା, ଉପାଦାନ କ୍ଯା?
ଉସକା ଵିଵରଣ – ନିମିତ୍ତ ତୋ ସଂଯୋଗରୂପ କାରଣ, ଉପାଦାନ ଵସ୍ତୁକୀ ସହଜଶକ୍ତି.
ଉସକା ଵିଵରଣ – ଏକ ଦ୍ରଵ୍ଯାର୍ଥିକ ନିମିତ୍ତ-ଉପାଦାନ, ଏକ ପର୍ଯାଯାର୍ଥିକ ନିମିତ୍ତ-ଉପାଦାନ.
ଉସକା ଵିଵରଣ – ଦ୍ରଵ୍ଯାର୍ଥିକ ନିମିତ୍ତ-ଉପାଦାନ ଗୁଣଭେଦକଲ୍ପନା, ପର୍ଯାଯାର୍ଥିକ ନିମିତ୍ତ-ଉପାଦାନ
ପରଯୋଗକଲ୍ପନା. ଉସକୀ ଚୌଭଂଗୀ.
ପ୍ରଥମ ହୀ ଗୁଣଭେଦକଲ୍ପନାକୀ ଚୌଭଂଗୀକା ଵିସ୍ତାର କହତା ହୂଁ. ସୋ କିସପ୍ରକାର? ଇସପ୍ରକାର,
ସୁନୋ – ଜୀଵଦ୍ରଵ୍ଯ, ଉସକେ ଅନଂତଗୁଣ, ସବ ଗୁଣ ଅସହାଯ ସ୍ଵାଧୀନ ସଦାକାଲ. ଉନମେଂ ଦୋ ଗୁଣ ପ୍ରଧାନ-
ମୁଖ୍ଯ ସ୍ଥାପିତ କିଯେ; ଉସ ପର ଚୌଭଂଗୀକା ଵିଚାର –
ଏକ ତୋ ଜୀଵକା ଜ୍ଞାନଗୁଣ, ଦୂସରା ଜୀଵକା ଚାରିତ୍ରଗୁଣ. ଯେ ଦୋନୋଂ ଗୁଣ ଶୁଦ୍ଧରୂପ ଭାଵ
ଜାନନେ, ଅଶୁଦ୍ଧରୂପ ଭୀ ଜାନନେ, ଯଥାଯୋଗ୍ଯ ସ୍ଥାନକ ମାନନେ. ଉସକା ଵିଵରଣ – ଇନ ଦୋନୋଂକୀ ଗତି
ନ୍ଯାରୀ-ନ୍ଯାରୀ, ଶକ୍ତି ନ୍ଯାରୀ-ନ୍ଯାରୀ, ଜାତି ନ୍ଯାରୀ-ନ୍ଯାରୀ, ସତ୍ତା ନ୍ଯାରୀ-ନ୍ଯାରୀ.
ଉସକା ଵିଵରଣ – ଜ୍ଞାନଗୁଣକୀ ତୋ ଜ୍ଞାନ-ଅଜ୍ଞାନରୂପ ଗତି, ସ୍ଵ-ପରପ୍ରକାଶକ ଶକ୍ତି, ଜ୍ଞାନରୂପ ତଥା
ମିଥ୍ଯାତ୍ଵରୂପ ଜାତି, ଦ୍ରଵ୍ଯପ୍ରମାଣ ସତ୍ତା; ପରନ୍ତୁ ଏକ ଵିଶେଷ ଇତନା କି – ଜ୍ଞାନରୂପ ଜାତିକା ନାଶ ନହୀଂ
ହୈ, ମିଥ୍ଯାତ୍ଵରୂପ ଜାତିକା ନାଶ ସମ୍ଯଗ୍ଦର୍ଶନକୀ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋନେ ପର; – ଯହ ତୋ ଜ୍ଞାନଗୁଣକା ନିର୍ଣଯ ହୁଆ.
ଅବ ଚାରିତ୍ରଗୁଣକା ଵିଵରଣ କହତେ ହୈଂ – ସଂକ୍ଲେଶ – ଵିଶୁଦ୍ଧରୂପ ଗତି, ଥିରତା-ଅସ୍ଥିରତା ଶକ୍ତି,
ମଂଦ-ତୀଵ୍ରରୂପ ଜାତି, ଦ୍ରଵ୍ଯପ୍ରମାଣ ସତ୍ତା; ପରନ୍ତୁ ଏକ ଵିଶେଷ ମନ୍ଦତାକୀ ସ୍ଥିତି ଚୌଦହଵେଂ ଗୁଣସ୍ଥାନ
ପର୍ଯନ୍ତ ହୈ, ତୀଵ୍ରତାକୀ ସ୍ଥିତି ପାଁଚଵେଂ ଗୁଣସ୍ଥାନ ପର୍ଯନ୍ତ ହୈ.
ଯହ ତୋ ଦୋନୋଂକା ଗୁଣଭେଦ ନ୍ଯାରା-ନ୍ଯାରା କିଯା. ଅବ ଇନକୀ ଵ୍ଯଵସ୍ଥା – ନ ଜ୍ଞାନ ଚାରିତ୍ରକେ
ଆଧୀନ ହୈ, ନ ଚାରିତ୍ର ଜ୍ଞାନକେ ଆଧୀନ ହୈ; ଦୋନୋଂ ଅସହାଯରୂପ ହୈଂ. ଯହ ତୋ ମର୍ଯାଦାବଂଧ ହୈ.
ଅବ, ଚୌଭଂଗୀକା ଵିଚାର-ଜ୍ଞାନଗୁଣ ନିମିତ୍ତ, ଚାରିତ୍ରଗୁଣ ଉପାଦାନରୂପ, ଉସକା ଵିଵରଣଃ –
ଏକ ତୋ ଅଶୁଦ୍ଧ ନିମିତ୍ତ, ଅଶୁଦ୍ଧ ଉପାଦାନ; ଦୂସରା ଅଶୁଦ୍ଧ ନିମିତ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ ଉପାଦାନ; ତୀସରା
ଶୁଦ୍ଧ ନିମିତ୍ତ, ଅଶୁଦ୍ଧ ଉପାଦାନ; ଚୌଥା ଶୁଦ୍ଧ ନିମିତ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ ଉପାଦାନ.