ર્મુખાકારસકલેન્દ્રિયાગોચરનિશ્ચયપરમશુક્લધ્યાનમેવ નિશ્ચયોત્તમાર્થપ્રતિક્રમણમિત્યવબોદ્ધવ્યમ્ . કિં ચ, નિશ્ચયોત્તમાર્થપ્રતિક્રમણં સ્વાત્માશ્રયનિશ્ચયધર્મશુક્લધ્યાનમયત્વાદમૃતકુંભસ્વરૂપં ભવતિ, વ્યવહારોત્તમાર્થપ્રતિક્રમણં વ્યવહારધર્મધ્યાનમયત્વાદ્વિષકુંભસ્વરૂપં ભવતિ .
વે કર્મકા વિનાશ કરતે હૈં . ઇસલિયે અધ્યાત્મભાષાસે, પૂર્વોક્ત ❃ભેદકરણ રહિત, ધ્યાન ઔર ધ્યેયકે વિકલ્પ રહિત, નિરવશેષરૂપસે અંતર્મુખ જિસકા આકાર હૈ ઐસા ઔર સકલ ઇન્દ્રિયોંસે અગોચર નિશ્ચય - પરમશુકલધ્યાન હી નિશ્ચય - ઉત્તમાર્થપ્રતિક્રમણ હૈ ઐસા જાનના .
ઔર, નિશ્ચય - ઉત્તમાર્થપ્રતિક્રમણ સ્વાત્માશ્રિત ઐસે નિશ્ચયધર્મધ્યાન તથા નિશ્ચયશુક્લધ્યાનમય હોનેસે અમૃતકુમ્ભસ્વરૂપ હૈ; વ્યવહાર - ઉત્તમાર્થપ્રતિક્રમણ વ્યવહારધર્મધ્યાનમય હોનેસે વિષકુમ્ભસ્વરૂપ હૈ .
ઇસીપ્રકાર (શ્રીમદ્ભગવત્કુન્દકુન્દાચાર્યદેવપ્રણીત) શ્રી સમયસારમેં (૩૦૬વીં ગાથા દ્વારા) કહા હૈ કિ : —
‘‘[ગાથાર્થ : — ] ૧પ્રતિક્રમણ, ૨પ્રતિસરણ, ૩પરિહાર, ૪ધારણા, ૫નિવૃત્તિ, ૬નિંદા, ❃ ભેદકરણ = ભેદ કરના વહ; ભેદ ડાલના વહ .
૭ગર્હા ઔર ૮શુદ્ધિ — ઇન આઠ પ્રકારકા વિષકુમ્ભ હૈ .’’
૧ – પ્રતિક્રમણ = કિયે હુયે દોષોંકા નિરાકરણ કરના .
૨ – પ્રતિસરણ = સમ્યક્ત્વાદિ ગુણોંમેં પ્રેરણા .
૩ – પરિહાર = મિથ્યાત્વરાગાદિ દોષોંકા નિવારણ .
૪ – ધારણા = પંચનમસ્કારાદિ મંત્ર, પ્રતિમા આદિ બાહ્ય દ્રવ્યોંકે આલમ્બન દ્વારા ચિત્તકો સ્થિર કરના .
૫ – નિવૃત્તિ = બાહ્ય વિષયકષાયાદિ ઇચ્છામેં વર્તતે હુએ ચિત્તકો મોડના .
૬ – નિંદા = આત્મસાક્ષીસે દોષોંકા પ્રગટ કરના .
૭ – ગર્હા = ગુરુસાક્ષીસે દોષોંકા પ્રગટ કરના .
૮ – શુદ્ધિ = દોષ હો જાને પર પ્રાયશ્ચિત લેકર વિશુદ્ધિ કરના .