Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
ശ്രീ ദിഗംബര ജൈന സ്വാധ്യായമംദിര ട്രസ്ട, സോനഗഢ - ൩൬൪൨൫൦
൧൭൨ ]യോഗീന്ദുദേവവിരചിത: [ അധികാര-൧ : ദോഹാ-൧൦൫
अप्पा णाणु मुणेहि तुहुं प्रभाकरभट्ट आत्मानं ज्ञानं मन्यस्व त्वम् । यः किं करोति ।
जो जाणइ अप्पाणु यः कर्ता जानाति । कम् । आत्मानम् । किंविशिष्टम् । जीवपएसहिं
तित्तिडउ जीवप्रदेशैस्तावन्मात्रं लोकमात्रप्रदेशम् । अथवा पाठान्तरम् । ‘जीवपएसहिं देहसमु’
तस्यार्थो निश्चयेन लोकमात्रप्रदेशोऽपि व्यवहारेणैव संहारविस्तारधर्मत्वाद्देहमात्रः । पुनरपि
कथंभूतम् आत्मानं णाणें गयणपवाणु ज्ञानेन कृत्वा व्यवहारेण गगनमात्रं जानीहीति । तद्यथा ।
निश्चयनयेन मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलज्ञानपञ्चकादभिन्नं व्यवहारेण ज्ञानापेक्षया
रूपावलोकनविषये द्रष्टिवल्लोकालोकव्यापकं निश्चयेन लोकमात्रासंख्येयप्रदेशमपि व्यवहारेण
स्वदेहमात्रं तमित्थंभूतमात्मानम् आहारभयमैथुनपरिग्रहसंज्ञास्वरूपप्रभृतिसमस्तविकल्पक ल्लोलजालं
[यः ] जो ज्ञानरूप आत्मा [आत्मानम् ] अपनेको [जीवप्रदेशैः तावन्मात्रं ] अपने प्रदेशोंसे
लोक-प्रमाण [ज्ञानेन गगनप्रमाणम् ] ज्ञानसे व्यवहारनयकर आकाश-प्रमाण [जानाति ] जानता
है ।
भावार्थ : — निश्चयनयकर मति श्रुत अवधि मनःपर्यय केवल इन पाँच ज्ञानोंसे अभिन्न
तथा व्यवहारनयसे ज्ञानकी अपेक्षारूप देखनेमें नेत्रोंकी तरह लोक-अलोकमें व्यापक है । अर्थात्
जैसे आँख रूपी पदार्थोंको देखती हैं, परंतु उन स्वरूप नहीं होती, वैसे ही आत्मा यद्यपि लोक-
अलोकको जानता है, देखता है, तो भी उन स्वरूप नहीं होता, अपने स्वरूप ही रहता है,
ज्ञानकर ज्ञेय प्रमाण है, यद्यपि निश्चयसे प्रदेशोंकर लोक-प्रमाण है, असंख्यात प्रदेशी है, तो भी
व्यवहारनयकर अपने देह-प्रमाण है, ऐसे आत्माको जो पुरुष आहार, भय, मैथुन परिग्रहरूप
चार वांछाओं स्वरूप आदि समस्त विकल्पकी तरंगोंको छोड़कर जानता है, वही पुरुष ज्ञानसे
अभिन्न होनेसे ज्ञान कहा जाता है । आत्मा और ज्ञानमें भेद नहीं है, आत्मा ही ज्ञान है । यहाँ
सारांश यह है, कि निश्चयनयकरके पाँच प्रकारके ज्ञानोंसे अभिन्न अपने आत्माको जो ध्यानी
ഭാവാര്ഥ: — നിശ്ചയനയഥീ (ആത്മാ) മതിജ്ഞാന, ശ്രുതജ്ഞാന, അവധിജ്ഞാന, മനഃപര്യയജ്ഞാന,
കേവളജ്ഞാന ഏ പാംച ജ്ഞാനഥീ അഭിന്ന ഛേ. ജേവീ രീതേ ആംഖ രൂപ ദേഖവാനാ വിഷയമാം ഏക പ്രകാരേ
(വ്യവഹാരനയഥീ) വ്യാപക കഹേവായ ഛേ തേവീ രീതേ, വ്യവഹാരനയഥീ ജ്ഞാനനീ അപേക്ഷാഏ ലോകാലോക വ്യാപക
ഛേ, നിശ്ചയഥീ ലോക ജേടലോ അസംഖ്യാത പ്രദേശീ ഛേ, വ്യവഹാരഥീ സ്വദേഹപ്രമാണ ഛേ – ആവാ ആത്മാനേ
ആഹാര-ഭയ-മൈഥുന-പരിഗ്രഹസംജ്ഞാസ്വരൂപഥീ മാംഡീനേ സമസ്ത വികല്പജാളനോ ത്യാഗ കരീനേ ജേ ജാണേ ഛേ
തേ പുരുഷ ജ ജ്ഞാനഥീ അഭിന്ന ഹോവാഥീ ജ്ഞാന കഹേവായ ഛേ.
അഹീം, നിശ്ചയനയഥീ ആ ജ പാംച ജ്ഞാനഥീ അഭിന്ന ആത്മാനേ ജേ ധ്യാതാ ജാണേ ഛേ തേനേ
ജ ഉപാദേയ ജാണോ, ഏവോ ഭാവാര്ഥ ഛേ. (ശ്രീ സമയസാര ഗാഥാ ൨൦൪മാം) കഹ്യും പണ ഛേ കേ