Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
ശ്രീ ദിഗംബര ജൈന സ്വാധ്യായമംദിര ട്രസ്ട, സോനഗഢ - ൩൬൪൨൫൦
धर्मद्रव्ये विद्यमानेऽपि जलवत्, घटोत्पत्तौ कुम्भकारबहिरङ्गनिमित्तेऽपि चक्रचीवरादिवत्,
जीवानां धर्मद्रव्ये विद्यमानेऽपि कर्मनोकर्मपुद्गला गतेः सहकारिकारणं, पुद्गलानां तु कालद्रव्यं
गतेः सहकारिकारणम् । कुत्र भणितमास्ते इति चेत् । पञ्चास्तिकायप्राभृते-
श्रीकुन्दकुन्दाचार्यदेवैः सक्रियनिःक्रियव्याख्यानकाले भणितमस्ति — ‘‘जीवा पुग्गलकाया सह
सक्किरिया हवंति ण य सेसा । पुग्गलकरणा जीवा खंदा खलु कालकरणेहिं ।।’’ पुद्गल-
है । कोई प्रश्न करे कि गतिका सहकारी धर्म है, कालको क्यों कहा ? उसका समाधान यह
है कि सहकारीकारण बहुत होते हैं, और उपादानकारण एक ही होता है, दूसरा द्रव्य नहीं होता,
निज द्रव्य ही निज (अपनी) गुण – पर्यायोंका मूलकारण है, और निमित्तकारण बहिरंगकारण
तो बहुत होते हैं, इसमें कुछ दोष नहीं है । धर्मद्रव्य तो सबहीका गतिसहायी है, परंतु
मछलियोंको गतिसहायी जल है, तथा घटकी उत्पत्तिमें बहिरंगनिमित्त कुम्हार है, तो भी दंड,
चक्र, चीवरादिक ये भी अवश्य कारण हैं, इनके बिना घट नहीं होता, और जीवोंके धर्मद्रव्य
गतिका सहायी विद्यमान है, तो भी कर्म-नोकर्म पुद्गल सहकारीकारण हैं, इसी तरह पुद्गलको
कालद्रव्य गति सहकारीकारण जानना । यहाँ कोई प्रश्न करे कि धर्मद्रव्य तो गतिका सहायी
सब जगह कहा है, और कालद्रव्य वर्तनाका सहायी है, गति सहायी किस जगह कहा है ?
उसका समाधान श्रीपंचास्तिकायमें कुंदकुंदाचार्यने क्रियावंत और अक्रियावंतके व्याख्यानमें
कहा है । ‘‘जीवा पुग्गल’’ इत्यादि । इसका अर्थ ऐसा है कि जीव और पुद्गल ये दोनों
(അത്രേ കോഈ പ്രശ്ന കരേ കേ ഗമനമാം ധര്മദ്രവ്യ സഹകാരീ കാരണ ഹോയ ഛേ അനേ ആപ കാളനേ
ശാ മാടേ സഹകാരീ കാരണ കഹോ ഛോ? തേനും സമാധാന ഏ ഛേ കേ) സഹകാരീ കാരണോ അനേക ഹോയ ഛേ.
മത്സ്യനേ ഗമനമാം ധര്മദ്രവ്യ വിദ്യമാന ഹോവാ ഛതാം പണ, ജള സഹകാരീ നിമിത്ത ഛേ, ഘഡാനീ ഉത്പത്തിമാം
കുംഭാരനും ബഹിരംഗ നിമിത്ത ഹോവാ ഛതാം പണ, ചാകഡോ, ചീവരാദി സഹകാരീ നിമിത്ത ഛേ. ജീവോനേ
ഗമനമാം ധര്മദ്രവ്യ വിദ്യമാന ഹോവാ ഛതാം പണ കര്മ-നോകര്മരൂപ പുദ്ഗലോ സഹകാരീ കാരണ ഛേ അനേ
പുദ്ഗലോനേ ഗതിനും കാളദ്രവ്യ സഹകാരീ കാരണ ഛേ.
അഹീം, കോഈ പ്രശ്ന കരേ കേ (ധര്മദ്രവ്യനേ തോ ഗതിനും നിമിത്ത ബധീ ജഗ്യാഏ കഹ്യും ഛേ അനേ
കാളദ്രവ്യനേ വര്തനാനും കാരണ കഹ്യും ഛേ) കാളദ്രവ്യനേ ഗതിനും നിമിത്ത കഈ ജഗ്യാഏ കഹ്യും ഛേ?
തേനും സമാധാന : — പംചാസ്തികായ പ്രാഭൃതമാം ശ്രീകുംദകുംദാചാര്യദേവേ സക്രിയ-നിഷ്ക്രിയ വ്യാഖ്യാനകാളേ
(ഗാഥാ-൯൮മാം) കഹ്യും ഛേ കേ : —
‘‘जीवा पुग्गलकाया सह सक्किरिया हवंति णय सेसा ।
पुग्गलकरणा जीवा खंदा खलु कालकारणेहिं ।।
൨൪൪ ]യോഗീന്ദുദേവവിരചിത: [ അധികാര-൨ : ദോഹാ-൨൩