Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
ਸ਼੍ਰੀ ਦਿਗਂਬਰ ਜੈਨ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਮਂਦਿਰ ਟ੍ਰਸ੍ਟ, ਸੋਨਗਢ - ੩੬੪੨੫੦
੧੭੨ ]ਯੋਗੀਨ੍ਦੁਦੇਵਵਿਰਚਿਤ: [ ਅਧਿਕਾਰ-੧ : ਦੋਹਾ-੧੦੫
अप्पा णाणु मुणेहि तुहुं प्रभाकरभट्ट आत्मानं ज्ञानं मन्यस्व त्वम् । यः किं करोति ।
जो जाणइ अप्पाणु यः कर्ता जानाति । कम् । आत्मानम् । किंविशिष्टम् । जीवपएसहिं
तित्तिडउ जीवप्रदेशैस्तावन्मात्रं लोकमात्रप्रदेशम् । अथवा पाठान्तरम् । ‘जीवपएसहिं देहसमु’
तस्यार्थो निश्चयेन लोकमात्रप्रदेशोऽपि व्यवहारेणैव संहारविस्तारधर्मत्वाद्देहमात्रः । पुनरपि
कथंभूतम् आत्मानं णाणें गयणपवाणु ज्ञानेन कृत्वा व्यवहारेण गगनमात्रं जानीहीति । तद्यथा ।
निश्चयनयेन मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलज्ञानपञ्चकादभिन्नं व्यवहारेण ज्ञानापेक्षया
रूपावलोकनविषये द्रष्टिवल्लोकालोकव्यापकं निश्चयेन लोकमात्रासंख्येयप्रदेशमपि व्यवहारेण
स्वदेहमात्रं तमित्थंभूतमात्मानम् आहारभयमैथुनपरिग्रहसंज्ञास्वरूपप्रभृतिसमस्तविकल्पक ल्लोलजालं
[यः ] जो ज्ञानरूप आत्मा [आत्मानम् ] अपनेको [जीवप्रदेशैः तावन्मात्रं ] अपने प्रदेशोंसे
लोक-प्रमाण [ज्ञानेन गगनप्रमाणम् ] ज्ञानसे व्यवहारनयकर आकाश-प्रमाण [जानाति ] जानता
है ।
भावार्थ : — निश्चयनयकर मति श्रुत अवधि मनःपर्यय केवल इन पाँच ज्ञानोंसे अभिन्न
तथा व्यवहारनयसे ज्ञानकी अपेक्षारूप देखनेमें नेत्रोंकी तरह लोक-अलोकमें व्यापक है । अर्थात्
जैसे आँख रूपी पदार्थोंको देखती हैं, परंतु उन स्वरूप नहीं होती, वैसे ही आत्मा यद्यपि लोक-
अलोकको जानता है, देखता है, तो भी उन स्वरूप नहीं होता, अपने स्वरूप ही रहता है,
ज्ञानकर ज्ञेय प्रमाण है, यद्यपि निश्चयसे प्रदेशोंकर लोक-प्रमाण है, असंख्यात प्रदेशी है, तो भी
व्यवहारनयकर अपने देह-प्रमाण है, ऐसे आत्माको जो पुरुष आहार, भय, मैथुन परिग्रहरूप
चार वांछाओं स्वरूप आदि समस्त विकल्पकी तरंगोंको छोड़कर जानता है, वही पुरुष ज्ञानसे
अभिन्न होनेसे ज्ञान कहा जाता है । आत्मा और ज्ञानमें भेद नहीं है, आत्मा ही ज्ञान है । यहाँ
सारांश यह है, कि निश्चयनयकरके पाँच प्रकारके ज्ञानोंसे अभिन्न अपने आत्माको जो ध्यानी
ਭਾਵਾਰ੍ਥ: — ਨਿਸ਼੍ਚਯਨਯਥੀ (ਆਤ੍ਮਾ) ਮਤਿਜ੍ਞਾਨ, ਸ਼੍ਰੁਤਜ੍ਞਾਨ, ਅਵਧਿਜ੍ਞਾਨ, ਮਨਃਪਰ੍ਯਯਜ੍ਞਾਨ,
ਕੇਵਲ਼ਜ੍ਞਾਨ ਏ ਪਾਂਚ ਜ੍ਞਾਨਥੀ ਅਭਿਨ੍ਨ ਛੇ. ਜੇਵੀ ਰੀਤੇ ਆਂਖ ਰੂਪ ਦੇਖਵਾਨਾ ਵਿਸ਼ਯਮਾਂ ਏਕ ਪ੍ਰਕਾਰੇ
(ਵ੍ਯਵਹਾਰਨਯਥੀ) ਵ੍ਯਾਪਕ ਕਹੇਵਾਯ ਛੇ ਤੇਵੀ ਰੀਤੇ, ਵ੍ਯਵਹਾਰਨਯਥੀ ਜ੍ਞਾਨਨੀ ਅਪੇਕ੍ਸ਼ਾਏ ਲੋਕਾਲੋਕ ਵ੍ਯਾਪਕ
ਛੇ, ਨਿਸ਼੍ਚਯਥੀ ਲੋਕ ਜੇਟਲੋ ਅਸਂਖ੍ਯਾਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੀ ਛੇ, ਵ੍ਯਵਹਾਰਥੀ ਸ੍ਵਦੇਹਪ੍ਰਮਾਣ ਛੇ – ਆਵਾ ਆਤ੍ਮਾਨੇ
ਆਹਾਰ-ਭਯ-ਮੈਥੁਨ-ਪਰਿਗ੍ਰਹਸਂਜ੍ਞਾਸ੍ਵਰੂਪਥੀ ਮਾਂਡੀਨੇ ਸਮਸ੍ਤ ਵਿਕਲ੍ਪਜਾਲ਼ਨੋ ਤ੍ਯਾਗ ਕਰੀਨੇ ਜੇ ਜਾਣੇ ਛੇ
ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਜ ਜ੍ਞਾਨਥੀ ਅਭਿਨ੍ਨ ਹੋਵਾਥੀ ਜ੍ਞਾਨ ਕਹੇਵਾਯ ਛੇ.
ਅਹੀਂ, ਨਿਸ਼੍ਚਯਨਯਥੀ ਆ ਜ ਪਾਂਚ ਜ੍ਞਾਨਥੀ ਅਭਿਨ੍ਨ ਆਤ੍ਮਾਨੇ ਜੇ ਧ੍ਯਾਤਾ ਜਾਣੇ ਛੇ ਤੇਨੇ
ਜ ਉਪਾਦੇਯ ਜਾਣੋ, ਏਵੋ ਭਾਵਾਰ੍ਥ ਛੇ. (ਸ਼੍ਰੀ ਸਮਯਸਾਰ ਗਾਥਾ ੨੦੪ਮਾਂ) ਕਹ੍ਯੁਂ ਪਣ ਛੇ ਕੇ