Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
ਸ਼੍ਰੀ ਦਿਗਂਬਰ ਜੈਨ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਮਂਦਿਰ ਟ੍ਰਸ੍ਟ, ਸੋਨਗਢ - ੩੬੪੨੫੦
व्यापाराभावेऽपि स्वात्मोत्थवीतराग परमानन्दसुखोपलब्धिरिति । अत्रेत्थंभूतं सुखमेवोपादेयमिति
भावार्थः । तथागमे चोक्त मात्मोत्थमतीन्द्रियसुखम् — ‘‘अइसयमादसमुत्थं विसयातीदं
अणोवममणंतं । अव्वुच्छिण्णं । च सुहं सुद्धुवओगप्पसिद्धाणं ।।’’ ।।९।।
मनके विकल्प – जालोंकी रुकावट होने पर विशेषतासे निर्व्याकुल सुख उपजता है । इसलिये
ये दो बातें प्रत्यक्ष ही दृष्टि पड़ती हैं । जो पुरुष निरोग और चिंता रहित हैं, उनके विषय – सामग्रीके
बिना ही सुख भासता है, और जो महामुनि शुद्धोपयोग अवस्थामें ध्यानारूढ़ हैं, उनके
निर्व्याकुलता प्रगट ही दिख रही है, वे इंद्रादिक देवोंसे भी अधिक सुखी हैं । इस कारण जब
संसार अवस्थामें ही सुखका मूल निर्व्याकुलता दीखती है, तो सिद्धोंके सुखकी बात ही क्या
है ? यद्यपि वे सिद्ध दृष्टिगोचर नहीं हैं, तो भी अनुमान कर ऐसा जाना जाता है, कि सिद्धोंके
भावकर्म, द्रव्यकर्म, नोकर्म नहीं, तथा विषयोंकी प्रवृत्ति नहीं है, कोई भी विकल्प – जाल नहीं
है, केवल अतींद्रिय आत्मीक – सुख ही है, वही सुख उपादेय है, अन्य सुख सब दुःस्वरूप
ही हैं । जो चारों गतियोंकी पर्यायें हैं, उनमें कदापि सुख नहीं है । सुख तो सिद्धोंके है, या
महामुनीश्वरोंके सुखका लेशमात्र देखा जाता है, दूसरेके जगतकी विषय – वासनाओंमें सुख नहीं
है ऐसा ही कथन श्रीप्रवचनसारमें किया है । ‘‘अइसय’’ इत्यादि । सारांश यह है, कि जो
शुद्धोपयोगकर प्रसिद्ध ऐसे श्रीसिद्धपरमेष्ठी हैं, उनके अतींद्रिय सुख है, वह सर्वोत्कृष्ट है, और
आत्मजनित है, तथा विषय – वासनासे रहित है, अनुपम है, जिसके समान सुख तीन लोकमें
भी नहीं है, जिसका पार नहीं ऐसा बाधारहित सुख सिद्धोंके है ।।९।।
ਪਂਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਸ਼ਯ ਅਨੇ ਮਨਨਾ ਵਿਕਲ੍ਪਜਾਲ਼ਨੋ ਨਿਰੋਧ ਥਤਾਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਪਣੇ ਆਤ੍ਮਾਥੀ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ
ਥਾਯ ਛੇ. ਆ ਸੁਖ ਤੋ ਸ੍ਵਸਂਵੇਦਨਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਥੀ ਗਮ੍ਯ ਛੇ ਅਨੇ ਸਿਦ੍ਧੋਨੁਂ ਸੁਖ ਤੋ ਅਨੁਮਾਨਥੀ ਪਣ
ਜਣਾਯ ਛੇ. ਤੇ ਆ ਪ੍ਰਮਾਣੇ : — ਮੁਕ੍ਤ ਆਤ੍ਮਾਨੇ ਸ਼ਰੀਰ ਅਨੇ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨਾ ਵਿਸ਼ਯਨਾ ਵ੍ਯਾਪਾਰਨੋ
ਅਭਾਵ ਹੋਵਾ ਛਤਾਂ, ਸੁਖ ਛੇ ਏ ਸਾਧ੍ਯ ਛੇ. ਤੇਨੋ ਹੇਤੁ ਏ ਛੇ ਕੇ ਅਹੀਂ ਵੀਤਰਾਗ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪ
ਸਮਾਧਿਸ੍ਥ ਪਰਮਯੋਗੀਓਨੇ, ਪਂਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਵਿਸ਼ਯ ਵ੍ਯਾਪਾਰਨੋ ਅਭਾਵ ਹੋਵਾ ਛਤਾਂ ਪਣ, ਪੋਤਾਨਾ ਆਤ੍ਮਾਥੀ
ਉਤ੍ਪਨ੍ਨ ਵੀਤਰਾਗ ਪਰਮਾਨਂਦਰੂਪ ਸੁਖਨੀ ਉਪਲਬ੍ਧਿ ਹੋਯ ਛੇ.
ਅਹੀਂ, ਆਵੁਂ ਸੁਖ ਜ ਉਪਾਦੇਯ ਛੇ ਏਵੋ ਭਾਵਾਰ੍ਥ ਛੇ. ਵਲ਼ੀ ਆਗਮ (ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਵਚਨਸਾਰ-੧-
੧੩)ਮਾਂ ਆਤ੍ਮਾਥੀ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨ ਅਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯ ਸੁਖਨੁਂ ਸ੍ਵਰੂਪ ਪਣ ਕਹ੍ਯੁਂ ਛੇ ਕੇ : —
‘‘अइसयमादसमुत्थं विषयातीदं अणोवममणंतं ।
अव्वुच्छिण्णं च सुहं सुद्धुवओगप्पसिद्धाणं ।।’’
(ਅਰ੍ਥ : — ਸ਼ੁਦ੍ਧੋਪਯੋਗਥੀ ਨਿਸ਼੍ਪਨ੍ਨ ਥਯੇਲਾ ਆਤ੍ਮਾਓਨੁਂ (ਕੇਵਲ਼ੀ ਭਗਵਂਤੋਨੁਂ ਅਨੇ ਸਿਦ੍ਧ
ਭਗਵਂਤੋਨੁਂ) ਸੁਖ ਅਤਿਸ਼ਯ, ਆਤ੍ਮੋਤ੍ਪਨ੍ਨ, ਵਿਸ਼ਯਾਤੀਤ (ਅਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯ), ਅਨੁਪਮ (ਉਪਮਾ ਵਿਨਾਨੁਂ)
੨੧੬ ]ਯੋਗੀਨ੍ਦੁਦੇਵਵਿਰਚਿਤ: [ ਅਧਿਕਾਰ-੨ : ਦੋਹਾ-੯