Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
ਸ਼੍ਰੀ ਦਿਗਂਬਰ ਜੈਨ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਮਂਦਿਰ ਟ੍ਰਸ੍ਟ, ਸੋਨਗਢ - ੩੬੪੨੫੦
स्कन्धानां धर्मद्रव्ये विद्यमानेऽपि जलवत् द्रव्यकालो गतेः सहकारिकारणं भवतीत्यर्थः । अत्र
निश्चयनयेन निःक्रियसिद्धस्वरूपसमानं निजशुद्धात्मद्रव्यमुपादेयमिति तात्पर्यम् । तथा चोक्तं
निश्चयनयेन निःक्रियजीवलक्षणम् — ‘‘यावत्क्रियाः प्रवर्तन्ते तावद् द्वैतस्य गोचराः । अद्वये
निष्कले प्राप्ते निःक्रियस्य कुतः क्रिया ।।’’ ।।२३।।
क्रियावंत हैं, और शेष चार द्रव्य अक्रियावाले हैं, चलन – हलन क्रियासे रहित हैं । जीवको दूसरी
गतिमें गमनका कारण कर्म है, वह पुद्गल है और पुद्गलको गमनका कारण काल है । जैसे
धर्मद्रव्यके मौजूद होने पर भी मच्छोंको गमनसहायी जल है, उसी तरह पुद्गलको धर्मद्रव्यके
होने पर भी द्रव्यकाल गमनका सहकारी कारण है । यहाँ निश्चयनयकर गमनादि क्रियासे रहित
निःक्रिय सिद्धस्वरूपके समान निःक्रिय निर्द्वंद्व निज शुद्धात्मा ही उपादेय है, यह शास्त्रका तात्पर्य
हुआ । इसी प्रकार दूसरे ग्रन्थोंमें भी निश्चयकर हलन-चलनादि क्रिया रहित जीवका लक्षण
कहा है । ‘‘यावत्क्रिया’’ इत्यादि । इसका अर्थ ऐसा है कि जब-तक इस जीवके हलन-
चलनादि क्रिया है, गतिसे गत्यंतरको जाना है, तब तक दूसरे द्रव्यका सम्बन्ध है, जब दूसरेका
सम्बन्ध मिटा, अद्वैत हुआ, तब निकल अर्थात् शरीरसे रहित निःक्रिय है, उसके हलन-चलनादि
क्रिया कहाँसे हो सकती हैं; अर्थात् संसारी जीवके कर्मके सम्बन्धसे गमन है, सिद्धभगवान्
कर्मरहित निःक्रिय हैं, उनके गमनागमन क्रिया कभी नहीं हो सकती ।।२३।।
ਅਰ੍ਥ: — ਬਾਹ੍ਯ ਕਾਰਣ ਸਹਿਤ ਰਹੇਲਾ ਜੀਵੋ ਅਨੇ ਪੁਦ੍ਗਲੋ ਸਕ੍ਰਿਯ ਛੇ, ਬਾਕੀਨਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯੋ ਸਕ੍ਰਿਯ
ਨਥੀ (ਨਿਸ਼੍ਕ੍ਰਿਯ ਛੇ). ਜੀਵੋ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰਣਵਾਲ਼ਾ (ਜੇਮਨੇ ਸਕ੍ਰਿਯਪਣਾਮਾਂ ਪੁਦ੍ਗਲ ਬਹਿਰਂਗ ਸਾਧਨ ਹੋਯ
ਏਵਾ) ਛੇ ਅਨੇ ਸ੍ਕਂਧੋ ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਪੁਦ੍ਗਲੋ ਤੋ ਕਾਲ਼ਕਰਣਵਾਲ਼ਾ (ਜੇਮਨੇ ਸਕ੍ਰਿਯਪਣਾਮਾਂ ਕਾਲ਼ ਬਹਿਰਂਗ
ਸਾਧਨ ਹੋਯ ਏਵਾ) ਛੇ.
ਜੇਵੀ ਰੀਤੇ ਮਾਛਲਾਂਨੇ ਧਰ੍ਮਦ੍ਰਵ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨ ਹੋਵਾ ਛਤਾਂ ਪਣ ਜਲ਼ ਗਤਿਨੁਂ ਸਹਕਾਰੀ ਕਾਰਣ ਛੇ
ਤੇਵੀ ਰੀਤੇ ਪੁਦ੍ਗਲਸ੍ਕਂਧੋਨੇ ਧਰ੍ਮਦ੍ਰਵ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨ ਹੋਵਾ ਛਤਾਂ ਪਣ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਕਾਲ਼ ਗਤਿਨੁਂ ਸਹਕਾਰੀ ਕਾਰਣ
ਛੇ, ਏਵੋ ਅਰ੍ਥ ਛੇ.
ਅਹੀਂ, ਨਿਸ਼੍ਚਯਨਯਥੀ ਨਿਸ਼੍ਕ੍ਰਿਯ ਸਿਦ੍ਧਸ੍ਵਰੂਪ ਸਮਾਨ (ਨਿਸ਼੍ਕ੍ਰਿਯ) ਨਿਜਸ਼ੁਦ੍ਧਾਤ੍ਮਦ੍ਰਵ੍ਯ ਉਪਾਦੇਯ ਛੇ,
ਏਵੁਂ ਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯ ਛੇ.
ਬੀਜੀ ਜਗ੍ਯਾਏ ਪਣ ਨਿਸ਼੍ਚਯਨਯਥੀ ਨਿਸ਼੍ਕ੍ਰਿਯ ਜੀਵਨੁਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣ ਕਹ੍ਯੁਂ ਛੇ ਕੇ ‘‘यावत्क्रियाः प्रवर्तन्ते
तावद् द्वैतस्य गोचराः । अद्वये निष्कले प्राप्ते निःक्रियस्य कुतः क्रिया ।।’’ਅਰ੍ਥ: — ਜ੍ਯਾਂ ਸੁਧੀ ਆ ਜੀਵਨੇ
ਹਲਨਚਲਨਾਦਿ ਕ੍ਰਿਯਾ ਵਰ੍ਤੇ ਛੇ ਤ੍ਯਾਂ ਸੁਧੀ ਦ੍ਵੈਤ ਜੋਵਾਮਾਂ ਆਵੇ ਛੇ. ਅਦ੍ਵੈਤ ਅਨੇ ਨਿਸ਼੍ਕਲ ਥਤਾਂ, ਨਿਸ਼੍ਕ੍ਰਿਯਨੇ
ਕ੍ਰਿਯਾ ਕੇਵੀ ਰੀਤੇ ਹੋਯ? ੨੩.
ਅਧਿਕਾਰ-੨ : ਦੋਹਾ-੨੩ ]ਪਰਮਾਤ੍ਮਪ੍ਰਕਾਸ਼: [ ੨੪੫