Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
ਸ਼੍ਰੀ ਦਿਗਂਬਰ ਜੈਨ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਮਂਦਿਰ ਟ੍ਰਸ੍ਟ, ਸੋਨਗਢ - ੩੬੪੨੫੦
धर्मद्रव्ये विद्यमानेऽपि जलवत्, घटोत्पत्तौ कुम्भकारबहिरङ्गनिमित्तेऽपि चक्रचीवरादिवत्,
जीवानां धर्मद्रव्ये विद्यमानेऽपि कर्मनोकर्मपुद्गला गतेः सहकारिकारणं, पुद्गलानां तु कालद्रव्यं
गतेः सहकारिकारणम् । कुत्र भणितमास्ते इति चेत् । पञ्चास्तिकायप्राभृते-
श्रीकुन्दकुन्दाचार्यदेवैः सक्रियनिःक्रियव्याख्यानकाले भणितमस्ति — ‘‘जीवा पुग्गलकाया सह
सक्किरिया हवंति ण य सेसा । पुग्गलकरणा जीवा खंदा खलु कालकरणेहिं ।।’’ पुद्गल-
है । कोई प्रश्न करे कि गतिका सहकारी धर्म है, कालको क्यों कहा ? उसका समाधान यह
है कि सहकारीकारण बहुत होते हैं, और उपादानकारण एक ही होता है, दूसरा द्रव्य नहीं होता,
निज द्रव्य ही निज (अपनी) गुण – पर्यायोंका मूलकारण है, और निमित्तकारण बहिरंगकारण
तो बहुत होते हैं, इसमें कुछ दोष नहीं है । धर्मद्रव्य तो सबहीका गतिसहायी है, परंतु
मछलियोंको गतिसहायी जल है, तथा घटकी उत्पत्तिमें बहिरंगनिमित्त कुम्हार है, तो भी दंड,
चक्र, चीवरादिक ये भी अवश्य कारण हैं, इनके बिना घट नहीं होता, और जीवोंके धर्मद्रव्य
गतिका सहायी विद्यमान है, तो भी कर्म-नोकर्म पुद्गल सहकारीकारण हैं, इसी तरह पुद्गलको
कालद्रव्य गति सहकारीकारण जानना । यहाँ कोई प्रश्न करे कि धर्मद्रव्य तो गतिका सहायी
सब जगह कहा है, और कालद्रव्य वर्तनाका सहायी है, गति सहायी किस जगह कहा है ?
उसका समाधान श्रीपंचास्तिकायमें कुंदकुंदाचार्यने क्रियावंत और अक्रियावंतके व्याख्यानमें
कहा है । ‘‘जीवा पुग्गल’’ इत्यादि । इसका अर्थ ऐसा है कि जीव और पुद्गल ये दोनों
(ਅਤ੍ਰੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨ ਕਰੇ ਕੇ ਗਮਨਮਾਂ ਧਰ੍ਮਦ੍ਰਵ੍ਯ ਸਹਕਾਰੀ ਕਾਰਣ ਹੋਯ ਛੇ ਅਨੇ ਆਪ ਕਾਲ਼ਨੇ
ਸ਼ਾ ਮਾਟੇ ਸਹਕਾਰੀ ਕਾਰਣ ਕਹੋ ਛੋ? ਤੇਨੁਂ ਸਮਾਧਾਨ ਏ ਛੇ ਕੇ) ਸਹਕਾਰੀ ਕਾਰਣੋ ਅਨੇਕ ਹੋਯ ਛੇ.
ਮਤ੍ਸ੍ਯਨੇ ਗਮਨਮਾਂ ਧਰ੍ਮਦ੍ਰਵ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨ ਹੋਵਾ ਛਤਾਂ ਪਣ, ਜਲ਼ ਸਹਕਾਰੀ ਨਿਮਿਤ੍ਤ ਛੇ, ਘਡਾਨੀ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਾਂ
ਕੁਂਭਾਰਨੁਂ ਬਹਿਰਂਗ ਨਿਮਿਤ੍ਤ ਹੋਵਾ ਛਤਾਂ ਪਣ, ਚਾਕਡੋ, ਚੀਵਰਾਦਿ ਸਹਕਾਰੀ ਨਿਮਿਤ੍ਤ ਛੇ. ਜੀਵੋਨੇ
ਗਮਨਮਾਂ ਧਰ੍ਮਦ੍ਰਵ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨ ਹੋਵਾ ਛਤਾਂ ਪਣ ਕਰ੍ਮ-ਨੋਕਰ੍ਮਰੂਪ ਪੁਦ੍ਗਲੋ ਸਹਕਾਰੀ ਕਾਰਣ ਛੇ ਅਨੇ
ਪੁਦ੍ਗਲੋਨੇ ਗਤਿਨੁਂ ਕਾਲ਼ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਸਹਕਾਰੀ ਕਾਰਣ ਛੇ.
ਅਹੀਂ, ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨ ਕਰੇ ਕੇ (ਧਰ੍ਮਦ੍ਰਵ੍ਯਨੇ ਤੋ ਗਤਿਨੁਂ ਨਿਮਿਤ੍ਤ ਬਧੀ ਜਗ੍ਯਾਏ ਕਹ੍ਯੁਂ ਛੇ ਅਨੇ
ਕਾਲ਼ਦ੍ਰਵ੍ਯਨੇ ਵਰ੍ਤਨਾਨੁਂ ਕਾਰਣ ਕਹ੍ਯੁਂ ਛੇ) ਕਾਲ਼ਦ੍ਰਵ੍ਯਨੇ ਗਤਿਨੁਂ ਨਿਮਿਤ੍ਤ ਕਈ ਜਗ੍ਯਾਏ ਕਹ੍ਯੁਂ ਛੇ?
ਤੇਨੁਂ ਸਮਾਧਾਨ : — ਪਂਚਾਸ੍ਤਿਕਾਯ ਪ੍ਰਾਭ੍ਰੁਤਮਾਂ ਸ਼੍ਰੀਕੁਂਦਕੁਂਦਾਚਾਰ੍ਯਦੇਵੇ ਸਕ੍ਰਿਯ-ਨਿਸ਼੍ਕ੍ਰਿਯ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਕਾਲ਼ੇ
(ਗਾਥਾ-੯੮ਮਾਂ) ਕਹ੍ਯੁਂ ਛੇ ਕੇ : —
‘‘जीवा पुग्गलकाया सह सक्किरिया हवंति णय सेसा ।
पुग्गलकरणा जीवा खंदा खलु कालकारणेहिं ।।
੨੪੪ ]ਯੋਗੀਨ੍ਦੁਦੇਵਵਿਰਚਿਤ: [ ਅਧਿਕਾਰ-੨ : ਦੋਹਾ-੨੩