Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
ਸ਼੍ਰੀ ਦਿਗਂਬਰ ਜੈਨ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਮਂਦਿਰ ਟ੍ਰਸ੍ਟ, ਸੋਨਗਢ - ੩੬੪੨੫੦
੩੩੪ ]ਯੋਗੀਨ੍ਦੁਦੇਵਵਿਰਚਿਤ: [ ਅਧਿਕਾਰ-੨ : ਦੋਹਾ-੬੮
ज्ञान, चारित्र इन तीनोंको धर्म कहा है । जिस धर्मके ये ऊ पर कहे गये लक्षण हैं, वह राग,
द्वेष, मोह रहित परिणाम – धर्म है, वह जीवका स्वभाव ही है, क्योंकि वस्तुका स्वभाव ही धर्म
है । ऐसा दूसरी जगह भी ‘‘धम्मो’’ इत्यादि गाथासे कहा है, कि जो आत्म – वस्तुका स्वभाव
है, वह धर्म है, उत्तम क्षमादि भावरूप दस प्रकारका धर्म है, रत्नत्रय धर्म है, और जीवोंकी
रक्षा यह धर्म है । यह जिनभाषित धर्म चतुर्गतिके दुःखोंमें पड़ते हुए जीवोंको उद्धारता है । यहाँ
शिष्यने प्रश्न किया, कि जो पहले दोहेमें तो तुमने शुद्धोपयोगमें संयमादि सब गुण कहे, और
यहाँ आत्माका शुद्ध परिणाम ही धर्म कहा है, उसमें धर्म पाये जाते हैं, तो पहले दोहेमें और
इसमें क्या भेद है ? उसका समाधान — पहले दोहेमें तो शुद्धोपयोग मुख्य कहा था, और इस
दोहेमें धर्म मुख्य कहा है । शुद्धोपयोगका ही नाम धर्म है, तथा धर्मका नाम ही शुद्धोपयोग
है । शब्दका भेद है, अर्थका भेद नहीं है । दोनोंका तात्पर्य एक है । इसलिए सब तरह शुद्ध
परिणामो धर्मः सोऽपि जीवशुद्धस्वभाव एव । वस्तुस्वभावो धर्मः । सोऽपि तथैव । तथा
चोक्त म् — ‘‘धम्मो वत्थुसहावो’’ इत्यादि । एवंगुणविशिष्टो धर्मश्चतुर्गतिदुःखेषु पतन्तं जीवं
धरतीति धर्मः । अत्राह शिष्यः । पूर्वसूत्रे भणितं शुद्धोपयोगमध्ये संयमादयः सर्वे गुणा
लभ्यन्ते । अत्र तु भणितमात्मनः शुद्धपरिणाम एव धर्मः, तत्र सर्वे धर्माश्च लभ्यन्ते ।
को विशेषः । परिहारमाह । तत्र शुद्धोपयोगसंज्ञा मुख्या, अत्र तु धर्मसंज्ञा मुख्या एतावान्
विशेषः । तात्पर्यं तदेव । तेन कारणेन सर्वप्रकारेण शुद्धपरिणाम एव कर्तव्य इति
भावार्थः ।।६८।।
(ਰਤ੍ਨਕਰਂਡ ਸ਼੍ਰਾਵਕਾਚਾਰ ਗਾਥਾ ੩) ਅਰ੍ਥ: — ਜਿਨੇਨ੍ਦ੍ਰਦੇਵ ਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨ, ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨ ਅਨੇ
ਸਮ੍ਯਗ੍ਚਾਰਿਤ੍ਰਨੇ ਧਰ੍ਮ ਕਹੇ ਛੇ ਏ ਰੀਤੇ ਜੇ ਧਰ੍ਮਨੁਂ ਸ੍ਵਰੂਪ ਕਹੇਵਾਮਾਂ ਆਵ੍ਯੁਂ ਤੇ ਪਣ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣੇ
(ਜੀਵਨੋ ਸ਼ੁਦ੍ਧ ਭਾਵ) ਰਾਗਦ੍ਵੇਸ਼ਮੋਹਰਹਿਤ ਪਰਿਣਾਮ ਧਰ੍ਮ ਛੇ ਤੇ ਪਣ ਜੀਵਨੋ ਸ਼ੁਦ੍ਧ ਸ੍ਵਭਾਵ ਜ
ਛੇ. ਵਸ੍ਤੁਨੋ ਸ੍ਵਭਾਵ ਤੇ ਧਰ੍ਮ ਛੇ ਤੇ ਪਣ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣੇ (ਜੀਵਨੋ ਸ਼ੁਦ੍ਧ ਭਾਵ) ਛੇ. ਕਹ੍ਯੁਂ ਪਣ ਛੇ.
‘‘धम्मो वत्थुसहावो’’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ (ਕਾਰ੍ਤਿਕੇਯਾਨੁਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਾ ੪੭੬) ਵਸ੍ਤੁਨੋ ਸ੍ਵਭਾਵ ਤੇ ਧਰ੍ਮ
ਛੇ ਵਗੇਰੇ ਆਵਾ ਗੁਣੋਥੀ ਵਿਸ਼ਿਸ਼੍ਟ ਏਵੋ ਜੇ ਧਰ੍ਮ ਚਾਰਗਤਿਨਾ ਦੁਃਖੋਮਾਂ ਪਡਤਾ ਜੀਵੋਨੇ ਧਾਰੀ ਰਾਖੇ
ਛੇ, ਤੇ ਧਰ੍ਮ ਛੇ.
ਅਹੀਂ, ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨ ਕਰੇ ਛੇ ਕੇ ਆਪੇ ਪੂਰ੍ਵਸੂਤ੍ਰਮਾਂ ਏਮ ਕਹ੍ਯੁਂ ਕੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧੋਪਯੋਗਨੀ ਅਂਦਰ
ਸਂਯਮਾਦਿ ਬਧਾ ਗੁਣੋ ਆਵੀ ਜਾਯ ਛੇ ਅਨੇ ਅਹੀਂ ਆਪੇ ਏਮ ਕਹ੍ਯੁਂ ਕੇ ਆਤ੍ਮਾਨੋ ਸ਼ੁਦ੍ਧ
ਪਰਿਣਾਮ ਜ ਧਰ੍ਮ ਛੇ ਅਨੇ ਤੇਮਾਂ ਸਰ੍ਵ ਧਰ੍ਮੋ ਆਵੀ ਜਾਯ ਛੇ ਤੋ ਬਨ੍ਨੇਮਾਂ ਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਛੇ?
ਤੇਨੁਂ ਸਮਾਧਾਨ ਕਹੇ ਛੇ: — ਤ੍ਯਾਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧੋਪਯੋਗਸਂਜ੍ਞਾ ਮੁਖ੍ਯ ਛੇ ਅਨੇ ਅਹੀਂ ਧਰ੍ਮਸਂਜ੍ਞਾ
ਮੁਖ੍ਯ ਛੇ, ਏਟਲੀ ਜ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਛੇ. ਬਨ੍ਨੇਨੁਂ ਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯ ਤੇ ਜ ਛੇ (ਬਨ੍ਨੇਨੁਂ ਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯ ਏਕ ਸਰਖੁਂ