Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
ਸ਼੍ਰੀ ਦਿਗਂਬਰ ਜੈਨ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਮਂਦਿਰ ਟ੍ਰਸ੍ਟ, ਸੋਨਗਢ - ੩੬੪੨੫੦
੪੭੦ ]ਯੋਗੀਨ੍ਦੁਦੇਵਵਿਰਚਿਤ: [ ਅਧਿਕਾਰ-੨ : ਦੋਹਾ-੧੫੪
ਨਦੀਓਥੀ ਸਮੁਦ੍ਰ ਤ੍ਰੁਪ੍ਤ ਥਤੋ ਨਥੀੇ, ਅਤ੍ਰੁਪ੍ਤਿਕਰ ਛੇ ਏਮ ਜਾਣੀਨੇ ਭੋਗੋਨਾ ਸੁਖਨੇ ਛੋਡੀਨੇ ਅਨੇ
‘‘एदम्हि रदो णिच्चं संतुट्ठो होदि णिच्चमेदम्हि । एदेण होहि तित्तो होहदि तुह उत्तमं सुक्खं ।।’’ (ਸ਼੍ਰੀ
ਸਮਯਸਾਰ ਗਾਥਾ ੨੦੬). (ਅਰ੍ਥ: — ਹੇ ਭਵ੍ਯ ਪ੍ਰਾਣੀ! ਤੁਂ ਆਤ੍ਮਾਮਾਂ (ਜ੍ਞਾਨਮਾਂ) ਨਿਤ੍ਯ ਰਤ ਅਰ੍ਥਾਤ੍
ਪ੍ਰੀਤਿਵਾਲ਼ੋ ਥਾ, ਆਮਾਂ ਨਿਤ੍ਯ ਸਂਤੁਸ਼੍ਟ ਥਾ ਅਨੇ ਆਨਾਥੀ ਤ੍ਰੁਪ੍ਤ ਥਾ; (ਆਮ ਕਰਵਾਥੀ) ਤਨੇ ਉਤ੍ਤਮ ਸੁਖ
ਥਸ਼ੇ.) ਏ ਪ੍ਰਮਾਣੇ ਗਾਥਾਥੀ ਕਹੇਲ ਲਕ੍ਸ਼ਣਵਾਲ਼ਾ ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਸੁਖਮਾਂ ਸ੍ਥਿਤ ਥਈਨੇ ਭਾਵਨਾ (ਆਤ੍ਮਭਾਵਨਾ)
ਕਰਵੀ, ਏਵੁਂ ਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯ ਛੇ. ਵਲ਼ੀ ਕਹ੍ਯੁਂ ਪਣ ਛੇ ਕੇ — ‘‘तिण क ट्ठेण व अग्गी लवणसमुद्दो णदीसहस्सेहिं ।
ण इमो जीवो सक्को तिप्पेदुं कामभोगेहिं ।।’’ (ਅਰ੍ਥ: — ਜੇਵੀ ਰੀਤੇ ਤ੍ਰੁਣ, ਕਾਸ਼੍ਠ ਆਦਿ ਇਨ੍ਧਨਥੀ ਅਗ੍ਨਿ
ਸ਼ਾਂਤ ਥਤੋ ਨਥੀ, ਹਜਾਰੋ ਨਦੀਓਨਾ ਪਾਣੀਥੀ ਲਵਣਸਮੁਦ੍ਰ ਛਲਕਾਤੋ ਨਥੀ ਤੇਵੀ ਰੀਤੇ ਆ ਜੀਵ
ਕਾਮਭੋਗੋਥੀ ਤ੍ਰੁਪ੍ਤ ਥਈ ਸ਼ਕਤੋ ਨਥੀ).
ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦਨੀ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿ ਕਰਵਾਮਾਂ ਆਵੇ ਛੇ — ‘‘ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵ, ਵਿਸ਼ਯ, ਕਸ਼ਾਯਾਦਿ ਬਾਹ੍ਯ
ਪਦਾਰ੍ਥੋਨਾ ਨਿਰਾਲਂਬਪਣੇ (ਆਲਂਬਨ ਵਿਨਾ) ਆਤ੍ਮਾਮਾਂ ਅਨੁਸ਼੍ਠਾਨ (ਕਰਵੁਂ, ਟਕਵੁਂ, ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਵੁਂ) ਤੇ ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮ
ਛੇ. ੧੫੪.
ਹਵੇ, ਜ੍ਞਾਨ ਆਤ੍ਮਾਨੋ ਸ੍ਵਭਾਵ ਛੇ, ਏਮ ਦਰ੍ਸ਼ਾਵੇ ਛੇ : —
भोगसुखं त्यक्त्वा ‘‘एदम्हि रदो णिच्चं संतुट्ठो होदि णिच्चमेदम्हि । एदेण होहि तित्तो
होहदि तुह उत्तमं सुक्खं ।।’’ इति गाथाकथितलक्षणे अध्यात्मसुखे स्थित्वा च भावना
कर्तव्येति तात्पर्यम्् । तथा चोक्त म्् — ‘‘तिणकट्ठेण व अग्गी लवणसमुद्दो णदीसहस्सेहिं ।
ण इमो जीवो सक्को तिप्पेदुं कामभोगेहिं ।।’’ । अध्यात्मशब्दस्य व्युत्पत्तिः क्रियते —
मिथ्यात्वविषयकषायादिबहिर्द्रव्ये निरालम्बनत्वेनात्मन्यनुष्ठानमध्यात्मम् ।।१५४।।
अथात्मनो ज्ञानस्वभावं दर्शयति —
तृप्त नहीं होता है । ऐसा ही समयसारमें कहा है, कि हंस (जीव) तू इस आत्मस्वरूपमें ही
सदा लीन हो, और सदा इसीमें संतुष्ट हो । इसीसे तू तृप्त होगा और इसीसे ही तुझे उत्तम सुखकी
प्राप्ति होगी । इस कथनसे अध्यात्म – सुखमें ठहरकर निजस्वरूपकी भावना करनी चाहिये, और
कामभोगोंसे कभी तृप्ति नहीं हो सकती । ऐसा कहा भी है, कि जैसे तृण, काठ आदि ईंधनसे
अग्नि तृप्त नही होती और हजारों नदियोंसे लवणसमुद्र तृप्त नहीं होता, उसी तरह यह जीव काम
भोगोंसे तृप्त नहीं होता । इसलिये विषय – सुखोंको छोड़कर अध्यात्म – सुखका सेवन करना
चाहिये । अध्यात्म – शब्दका शब्दार्थ करते हैं — मिथ्यात्व विषय कषाय आदि बाह्य पदार्थोंका
अवलम्बन (सहारा) छोड़ना और आत्मामें तल्लीन होना वह अध्यात्म है ।।१५४।।
आगे आत्माका ज्ञानस्वभाव दिखलाते हैं —