Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
ਸ਼੍ਰੀ ਦਿਗਂਬਰ ਜੈਨ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਮਂਦਿਰ ਟ੍ਰਸ੍ਟ, ਸੋਨਗਢ - ੩੬੪੨੫੦
੪੮੪ ]ਯੋਗੀਨ੍ਦੁਦੇਵਵਿਰਚਿਤ: [ ਅਧਿਕਾਰ-੨ : ਦੋਹਾ-੧੬੩
च कुम्भकरेचकपूरकादिरूपो वायुनिरोधो न ग्राह्यः किंतु स्वयमनीहितवृत्त्या
निर्विकल्पसमाधिबलेन दशमद्वारसंज्ञेन ब्रह्मरन्ध्रसंज्ञेन सूक्ष्माभिधानरूपेण च तालुरन्ध्रेण योऽसौ
गच्छति स एव ग्राह्यः तत्र । यदुक्तं केनापि — ‘‘मणु मरइ पवणु जहिं खयहं जाइ । सव्वंगइ
तिहुवणु तहिं जि ठाइ । मूढा अंतरालु परियाणहि । तुट्टइ मोहजालु जइ जाणहि ।।’’ अत्र
पूर्वोक्त लक्षणमेव मनोमरणं ग्राह्यं पवनक्षयोऽपि पूर्वोक्त लक्षण एव त्रिभुवनप्रकाशक आत्मा
तत्रैव निर्विकल्पसमाधौ तिष्ठतीत्यर्थः । अन्तरालशब्देन तु रागादिपरभावशून्यत्वं ग्राह्यं न
चाकाशे ज्ञाते सति मोहजालं नश्यति न चान्याद्रशं परकल्पितं ग्राह्यमित्यभिप्रायः ।।१६३।।
ਦਸ਼ਮਦ੍ਵਾਰ ਨਾਮਨਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰਂਧ੍ਰ ਸਂਜ੍ਞਾਵਾਲ਼ਾ ਅਨੇ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮ ਅਭਿਧਾਨਰੂਪ ਤਾਲੁਰਂਧ੍ਰਮਾਂਥੀ ਜੇ (ਵਾਯੁ) ਨੀਕਲ਼ੇ
ਛੇ ਤੇ ਜ ਤ੍ਯਾਂ ਲੇਵੋ. ਵਲ਼ੀ, ਕਹ੍ਯੁਂ ਪਣ ਛੇ ਕੇ-‘‘मणु मरई पवणु जहिं खयहं जाइ । सव्वंगइ तिहुवणु
तहिं जि ठाइ । मूढा अंतरालु परियाणहि । तुÿइ मोहजालु जइ जाणहि ।।’’ (ਅਰ੍ਥ: — ਮੂਢ
ਅਜ੍ਞਾਨੀਓਜ ‘ਅਂਬਰ’ਨੋ ਅਰ੍ਥ ਆਕਾਸ਼ ਸਮਜੇ ਛੇ. ਪਣ ਜੋ ‘ਅਂਬਰ’ਨੋ ਅਰ੍ਥ ਪਰਮਸਮਾਧਿ ਜਾਣੇ
ਤੋ ਮਨ ਮਰੀ ਜਾਯ ਛੇ, ਪਵਨਨੋ ਸਹਜ ਕ੍ਸ਼ਯ ਥਾਯ ਛੇ. ਮੋਹਜਾਲ਼ ਨਾਸ਼ ਪਾਮੇ ਛੇ ਅਨੇ ਸਰ੍ਵ ਅਂਗ
ਤ੍ਰਿਭੁਵਨਨੀ ਸਮਾਨ ਥਈ ਜਾਯ ਛੇ (ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਕੇਵਲ਼ਜ੍ਞਾਨ ਥਵਾਥੀ ਤੇਮਾਂ ਤ੍ਰਣ ਲੋਕ ਜਣਾਯ ਛੇ).
ਅਹੀਂ, ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤ ਲਕ੍ਸ਼ਣਵਾਲ਼ੁਂ ਜ ਮਨੋਮਰਣ ਸਮਜਵੁਂ, ਪਵਨਕ੍ਸ਼ਯ ਪਣ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤ ਲਕ੍ਸ਼ਣਵਾਲ਼ੋ ਜ
ਸਮਜਵੋ, ਤ੍ਰਿਭੁਵਨਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਆਤ੍ਮਾ ਤੇ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪ ਸਮਾਧਿਮਾਂ ਜ ਰਹੇ ਛੇ ਏਵੋ ਅਰ੍ਥ ਛੇ. ‘ਅਨ੍ਤਰਾਲ’
ਸ਼ਬ੍ਦਥੀ ਤੋ ਰਾਗਾਦਿ ਪਰਭਾਵਨੁਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਪਣੁਂ ਸਮਜਵੁਂ ਪਣ ਆਕਾਸ਼ਨੇ ਜਾਣਤਾਂ ਮੋਹਜਾਲ਼ ਨਾਸ਼ ਪਾਮਤੀ
ਨਥੀ, ਤੇਥੀ (‘ਅਨ੍ਤਰਾਲ’ ਸ਼ਬ੍ਦਥੀ) ਅਨ੍ਯੇ ਬਤਾਵੇਲੁਂ ਪਰਕਲ੍ਪਿਤ (ਆਕਾਸ਼) ਨ ਸਮਜਵੁਂ, ਏਵੋ
ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਛੇ. ੧੬੩.
निर्विकल्पसमाधिके बलसे ब्रह्मद्वार नामा सूक्ष्म छिद्र जिसको तालुवेका रंध्र कहते हैं, उसके
द्वारा अवाँछिक वृत्तिसे पवन निकलता है, वह लेना । ध्यानी मुनियोंके पवन रोकनेका यत्न
नहीं होता है , बिना ही यत्नके सहज ही पवन रुक जाता है, और मन भी अचल हो जाता
है, ऐसा समाधिका प्रभाव है । ऐसा दूसरी जगह भी कहा है, कि जो मूढ है, वे तो अम्बरका
अर्थ आकाशको जानते हैं, और जो ज्ञानीजन हैं, वे अम्बरका अर्थ परमसमाधिरूप निर्विकल्प
जानते हैं । सो निर्विकल्प ध्यानमें मन मर जाता है, पवनका सहज ही विरोध होता है, और
सब अंग तीन भुवनके समान हो जाता है । जो परमसमाधिको जाने, तो मोह टूट जावे । मनके
विकल्पोंका मिटना वही मनका मरना है, और वही श्वासका रुकना है, जो कि सब द्वारोंसे
रुककर दशवें द्वारमेंसे होकर निकले । तीन लोकका प्रकाशक आत्माको निर्विकल्पसमाधिमें
स्थापित करता है । अंतराल शब्दका अर्थ रागादि भावोंसे शून्यदशा लेना आकाशका अर्थ न
लेना । आकाशके जाननेसे मोह-जाल नहीं मिटता, आत्मस्वरूपके जाननेसे मोह-जाल मिटता
है । जो पातञ्जलि आदि परसमयमें शून्यरूप समाधि कही है, वह अभिप्राय नहीं लेना,