यतः परिच्छेदरूपेण स्वयं विपरिणम्य स्वतंत्र एव परिच्छिनत्ति ततो जीव एव ज्ञानमन्यद्रव्याणां तथा परिणन्तुं परिच्छेत्तुं चाशक्तेः । ज्ञेयं तु वृत्तवर्तमानवर्तिष्यमाणविचित्र- पर्यायपरम्पराप्रकारेण त्रिधाकालकोटिस्पर्शित्वादनाद्यनन्तं द्रव्यं, तत्तु ज्ञेयतामापद्यमानं द्वेधात्मपरविकल्पात् । इष्यते हि स्वपरपरिच्छेदकत्वादवबोधस्य बोध्यस्यैवंविधं द्वैविध्यम् ।
ननु स्वात्मनि क्रियाविरोधात् कथं नामात्मपरिच्छेदकत्वम् । का हि नाम क्रिया कीदृशश्च विरोधः । क्रिया ह्यत्र विरोधिनी समुत्पत्तिरूपा वा ज्ञप्तिरूपा वा । उत्पत्तिरूपा हि तावन्नैकं स्वस्मात्प्रजायत इत्यागमाद्विरुद्धैव । ज्ञप्तिरूपायास्तु प्रकाशनक्रिययेव प्रत्यवस्थितत्वान्न भवन्तु, न च तथा । णाणं परिणमदि सयं यत एव भिन्नज्ञानेन ज्ञानी न भवति तत एव घटोत्पत्तौ मृत्पिण्ड इव स्वयमेवोपादानरूपेणात्मा ज्ञानं परिणमति । अट्ठा णाणट्ठिया सव्वे व्यवहारेण ज्ञेयपदार्था आदर्शे बिम्बमिव परिच्छित्त्याकारेण ज्ञाने तिष्ठन्तीत्यभिप्रायः ।।३५।। अथात्मा ज्ञानं भवति शेषं तु ज्ञेयमित्यावेदयति ---तम्हा णाणं जीवो यस्मादात्मैवोपादानरूपेण ज्ञानं परिणमति तथैव पदार्थान् परिच्छिनत्ति, इति भणितं पूर्वसूत्रे, तस्मादात्मैव ज्ञानं । णेयं दव्वं तस्य ज्ञानरूपस्यात्मनो ज्ञेयं भवति । किम् । द्रव्यम् । तिहा समक्खादं तच्च द्रव्यं कालत्रयपर्यायपरिणतिरूपेण द्रव्यगुणपर्यायरूपेण वा
अन्वयार्थः — [तस्मात्] तेथी [जीवः ज्ञानं] जीव ज्ञान छे [ज्ञेयं] अने ज्ञेय [त्रिधा समाख्यातं] त्रिधा वर्णववामां आवेलुं (त्रिकाळस्पर्शी) [द्रव्यं] द्रव्य छे. [पुनः द्रव्यं इति] (ए ज्ञेयभूत) द्रव्य एटले [आत्मा] आत्मा (स्वात्मा) [परः च] अने पर [परिणामसंबद्धः] के जेओ परिणामवाळां छे.
टीकाः — (पूर्वोक्त रीते) ज्ञानरूपे स्वयं परिणमीने स्वतंत्रपणे ज जाणतो होवाथी जीव ज ज्ञान छे, कारण के अन्य द्रव्यो ए रीते (ज्ञानरूपे) परिणमवाने तथा जाणवाने असमर्थ छे. अने ज्ञेय, वर्ती चूकेला, वर्तता अने वर्तशे एवा विचित्र पर्यायोनी परंपराना प्रकार वडे त्रिविध काळकोटिने स्पर्शतुं होवाथी अनादि -अनंत एवुं द्रव्य छे. (आत्मा ज ज्ञान छे अने ज्ञेय समस्त द्रव्यो छे.) ते ज्ञेयभूत द्रव्य आत्मा ने पर ( – स्व ने पर) एवा बे भेदने लीधे बे प्रकारनुं छे. ज्ञान स्वपरज्ञायक होवाथी ज्ञेयनुं एवुं द्विविधपणुं मानवामां आवे छे.
(प्रश्न – ) पोतामां क्रिया थई शकवानो विरोध होवाथी आत्माने स्वज्ञायकपणुं कई रीते घटे छे? (उत्तर – ) कई क्रिया अने कया प्रकारनो विरोध? क्रिया, के जे अहीं (प्रश्नमां) विरोधी कहेवामां आवी छे ते, कां तो उत्पत्तिरूप होय, कां तो ज्ञप्तिरूप होय. प्रथम,