तप्तायोगोलानामिवात्यन्तमुपात्ततृष्णानां तद्दुःखवेगमसहमानानां व्याधिसात्म्यतामुपगतेषु रम्येषु विषयेषु रतिरुपजायते । ततो व्याधिस्थानीयत्वादिन्द्रियाणां व्याधिसात्म्यसमत्वाद्विषयाणां च न छद्मस्थानां पारमार्थिकं सौख्यम् ।।६३।।
जेसिं विसएसु रदी तेसिं दुक्खं वियाण सब्भावं ।
व्याधिस्थानीयानि, विषयाश्च तत्प्रतीकारौषधस्थानीया इति संसारिणां वास्तवं सुखं नास्ति ।।६३।। अथ यावदिन्द्रियव्यापारस्तावद्दुःखमेवेति कथयति — जेसिं विसएसु रदी येषां निर्विषयातीन्द्रिय- परमात्मस्वरूपविपरीतेषु विषयेषु रतिः तेसिं दुक्खं वियाण सब्भावं तेषां बहिर्मुखजीवानां निजशुद्धात्मद्रव्यसंवित्तिसमुत्पन्ननिरुपाधिपारमार्थिकसुखविपरीतं स्वभावेनैव दुःखमस्तीति विजानीहि । किया हुआ लोहेका गोला पानीको शीघ्र ही सोख लेता है) अत्यन्त तृष्णा उत्पन्न हुई है; उस दुःखके वेगको सहन न कर सकनेसे उन्हें व्याधिके प्रतिकारके समान (-रोगमें थोड़ासा आराम जैसा अनुभव करानेवाले उपचारके समान) रम्य विषयोंमें रति उत्पन्न होती है । इसलिये इन्द्रियाँ व्याधि समान होनेसे और विषय व्याधिके प्रतिकार समान होनेसे छद्मस्थोंके पारमार्थिक सुख नहीं है ।।६३।।
अब, जहाँ तक इन्द्रियाँ हैं वहाँ तक स्वभावसे ही दुःख है, ऐसा न्यायसे निश्चित करते हैं : —
अन्वयार्थ : — [येषां ] जिन्हें [विषयेषु रतिः ] विषयोंमें रति है, [तेषां ] उन्हें [दुःख ] दुःख [स्वाभावं ] स्वाभाविक [विजानीहि ] जानो; [हि ] क्योंकि [यदि ] यदि [तद् ] वह दुःख [स्वभावं न ] स्वभाव न हो तो [विषयार्थं ] विषयार्थमें [व्यापारः ] व्यापार [न अस्ति ] न हो ।।६४।।
विषयो विषे रति जेमने, दुःख छे स्वभाविक तेमने; जो ते न होय स्वभाव तो व्यापार नहि विषयो विषे. ६४.