Pravachansar (Hindi). Gatha: 105.

< Previous Page   Next Page >


Page 202 of 513
PDF/HTML Page 235 of 546

 

अथ सत्ताद्रव्ययोरनर्थान्तरत्वे युक्तिमुपन्यस्यति
ण हवदि जदि सद्दव्वं असद्धुवं हवदि तं कधं दव्वं
हवदि पुणो अण्णं वा तम्हा दव्वं सयं सत्ता ।।१०५।।
न भवति यदि सद्द्रव्यमसद्ध्रुवं भवति तत्कथं द्रव्यम्
भवति पुनरन्यद्वा तस्माद्द्रव्यं स्वयं सत्ता ।।१०५।।

यदि हि द्रव्यं स्वरूपत एव सन्न स्यात्तदा द्वितयी गतिः असद्वा भवति, सत्तातः पृथग्वा भवति तत्रासद्भवद् ध्र्रौव्यस्यासंभवादात्मानमधारयद् द्रव्यमेवास्तं गच्छेत्; सत्तातः विभावगुणान्तरं परिणमति, पुद्गलद्रव्यं वा पूर्वोक्तशुक्लवर्णादिगुणं त्यक्त्वा रक्तादिगुणान्तरं परिणमति, हरितगुणं त्यक्त्वा पाण्डुरगुणान्तरमाम्रफलमिवेति भावार्थः ।।१०४।। एवं स्वभावविभावरूपा द्रव्यपर्याया गुणपर्यायाश्च नयविभागेन द्रव्यलक्षणं भवन्ति इति कथनमुख्यतया गाथाद्वयेन चतुर्थस्थलं गतम् अथ

अब, सत्ता और द्रव्य अर्थान्तर (भिन्न पदार्थ, अन्य पदार्थ) नहीं होनेके सम्बन्धमें युक्ति उपस्थित करते हैं :

अन्वयार्थ :[यदि ] यदि [द्रव्यं ] द्रव्य [सत् न भवति ] (स्वरूपसे ही) सत् न हो तो(१) [ध्रुवं असत् भवति ] निश्चयसे वह असत् होगा; [तत् कथं द्रव्यं ] (जो असत् होगा) वह द्रव्य कैसे हो सकता है ? [पुनः वा ] अथवा (यदि असत् न हो) तो (२) [अन्यत् भवति ] वह सत्तासे अन्य (पृथक्) हो ! (सो भी कैसे हो सकता है ?) [तस्मात् ] इसलिये [द्रव्यं स्वयं ] द्रव्य स्वयं ही [सत्ता ] है ।।१०५।।

टीका :यदि द्रव्य स्वरूपसे ही सत् न हो तो दूसरी गति यह हो कि वह (१) असत् होगा, अथवा (२) सत्तासे पृथक् होगा वहाँ, (१) यदि वह असत् होगा तो, ध्रौव्यके असंभवके कारण स्वयं स्थिर न होता हुआ द्रव्यका ही अस्त हो जायगा; और जो द्रव्य होय न सत्, ठरे ज असत्, बने क्यम द्रव्य ए ?

वा भिन्न ठरतुं सत्त्वथी ! तेथी स्वयं ते सत्त्व छे. १०५.

२०प्रवचनसार[ भगवानश्रीकुंदकुंद-

१. सत् = मौजूद

२. असत् = नहीं मौजूद ऐसा

३. अस्त = नष्ट [जो असत् हो उसका टिकना -मौजूद रहना कैसा ? इसलिये द्रव्यको असत् माननेसे, द्रव्यके अभावका प्रसंग आता है अर्थात् द्रव्य ही सिद्ध नहीं होता ]