संख्येयप्रदेशप्रस्ताररूपत्वादधर्मस्य, सर्वव्याप्यनन्तप्रदेशप्रस्ताररूपत्वादाकाशस्य च प्रदेशवत्त्वम् । कालाणोस्तु द्रव्येण प्रदेशमात्रत्वात्पर्यायेण तु परस्परसंपर्कासंभवादप्रदेशत्वमेवास्ति । ततः कालद्रव्यमप्रदेशं, शेषद्रव्याणि प्रदेशवन्ति ।।१३५।।
लोगालोगेसु णभो धम्माधम्मेहिं आददो लोगो ।
धर्माधर्मयोः पुनरवस्थितरूपेण लोकाकाशप्रमितासंख्येयप्रदेशत्वम् । स्कन्धाकारपरिणतपुद्गलानां तु संख्येयासंख्येयानन्तप्रदेशत्वम् । किंतु पुद्गलव्याख्याने प्रदेशशब्देन परमाणवो ग्राह्या, न च क्षेत्र- प्रदेशाः । कस्मात् । पुद्गलानामनन्तप्रदेशक्षेत्रेऽवस्थानाभावादिति । परमाणोर्व्यक्तिरूपेणैकप्रदेशत्वं शक्तिरूपेणोपचारेण बहुप्रदेशत्वं च । आकाशस्यानन्ता इति । णत्थि पदेस त्ति कालस्स न सन्ति प्रदेशा इति कालस्य । कस्मात् । द्रव्यरूपेणैकप्रदेशत्वात्, परस्परबन्धाभावात्पर्यायरूपेणापीति ।।१३५।। अथ तमेवार्थं द्रढयति —
प्रदेशोंके प्रस्ताररूप होनेसे अधर्म प्रदेशवान् है; और सर्वव्यापी अनन्तप्रदेशोंके प्रस्ताररूप होनेसे आकाश प्रदेशवान् है । कालाणु तो द्रव्यसे प्रदेशमात्र होनेसे और पर्यायसे परस्पर संपर्क न होनेसे अप्रदेशी ही है । इसलिये कालद्रव्य अप्रदेशी है और शेष द्रव्य प्रदेशवान् हैं ।।१३५।। अब, यह बतलाते हैं कि प्रदेशी और अप्रदेशी द्रव्य कहाँ रहते हैं : —
अन्वयार्थ : — [नभः ] आकाश [लोकालोकयोः ] लोकालोकमें है, [लोकः ] लोक [धर्माधर्माभ्याम् आततः ] धर्म और अधर्मसे व्याप्त है, [शेषौ प्रतीत्य ] शेष दो द्रव्योंका आश्रय लेकर [कालः ] काल है, [पुनः ] और [शेषौ ] शेष दो द्रव्य [जीवाः पुद्गलाः ] जीव और पुद्गल हैं ।।१३६।।
लोके अलोके आभ, लोक अधर्म -धर्मथी व्याप्त छे, छे शेष -आश्रित काळ, ने जीव -पुद्गलो ते शेष छे. १३६.
२६८प्रवचनसार[ भगवानश्रीकुंदकुंद-