स्पर्शादिचतुष्कस्याविर्भावतिरोभावस्वशक्तिवशमासाद्य पृथिव्यप्तेजोवायवः स्वपरिणामैरेव जायन्ते । अतोऽवधार्यते द्वयणुकाद्यनन्तानन्तपुद्गलानां न पिण्डकर्ता पुरुषोऽस्ति ।।१६७।।
ओगाढगाढणिचिदो पोग्गलकायेहिं सव्वदो लोगो ।
समुत्पद्यन्ते, तथापि स्वकीयाभ्यन्तरसुखदुःखादिरूपपरिणतेरेवाशुद्धोपादानकारणं भवन्ति, न च पृथिव्यादिकायाकारपरिणतेः । कस्मादिति चेत् । तत्र स्कन्धानामेवोपादानकारणत्वादिति । ततो ज्ञायते पुद्गलपिण्डानां जीवः कर्ता न भवतीति ।।१६७।। अथात्मा बन्धकाले बन्धयोग्य- पुद्गलान् बहिर्भागान्नैवानयतीत्यावेदयति — ओगाढगाढणिचिदो अवगाह्यावगाह्य नैरन्तर्येण निचितो भृतः । स कः । लोगो लोकः । कथंभूतः । सव्वदो सर्वतः सर्वप्रदेशेषु । कैः कर्तृभूतैः । पोग्गलकायेहिं पुद्गलकायैः । किंविशिष्टैः । सुहुमेहि बादरेहि य इन्द्रियग्रहणायोग्यैः सूक्ष्मैस्तद्ग्रहण- योेग्यतानुसार १स्पर्शादिचतुष्कके आविर्भाव और तिरोभावकी स्वशक्तिके वश होकर पृथ्वी, जल, अग्नि, और वायुरूप अपने परिणामोंसे ही होते हैं । इससे निश्चित होता है कि द्वि – अणुकादि अनन्तान्त पुद्गलोंका पिण्डकर्ता आत्मा नहीं है ।।१६७।।
अब ऐसा निश्चित करते हैं कि (जिस प्रकार आत्मा पुद्गलपिण्डका करनेवाला नहीं उसी प्रकार) आत्मा पुद्गलपिण्डका लानेवाला (भी) नहीं है : —
अन्वयार्थ : — [लोकः ] लोक [सर्वतः ] सर्वतः [सूक्ष्मेः बादरैः ] सूक्ष्म तथा बादर [च ] और [अप्रायोग्यैः योग्यैः ] कर्मत्वके अयोग्य तथा कर्मत्वके योग्य [पुद्गलकायैः ] पुद्गलस्कंधोंके द्वारा [अवगाढगाढनिचितः ] (विशिष्ट प्रकारसे) अवगाहित होकर गाढ़ ( – घनिष्ठ) भरा हुआ है ।।१६८।।
अवगाढ गाढ भरेल छे सर्वत्र पुद्गलकायथी आ लोक बादर - सूक्ष्मथी, कर्मत्वयोग्य - अयोग्यथी. १६८.
३२०प्रवचनसार[ भगवानश्रीकुंदकुंद-
१. स्पर्शादिचतुष्क = स्पर्श, रस, गंध और वर्ण । (स्पर्शादिकी प्रगटता और अप्रगटता वह पुद्गलकी शक्ति है ।)