त्वेनोपादाय परद्रव्यव्यावृत्तत्वादात्मन्येवैकस्मिन्नग्रे चिन्तां निरुणद्धि, स खल्वेकाग्रचिन्ता- निरोधक स्तस्मिन्नेकाग्रचिन्तानिरोधसमये शुद्धात्मा स्यात् । अतोऽवधार्यते शुद्धनयादेव शुद्धात्म- लाभः ।।१९१।।
एवं णाणप्पाणं दंसणभूदं अदिंदियमहत्थं ।
त्यजति यः । केन रूपेण । अहं ममेदं ति अहं ममेदमिति । केषु विषयेषु । देहदविणेसु देहद्रव्येषु, देहे देहोऽहमिति, परद्रव्येषु ममेदमिति । सो सामण्णं चत्ता पडिवण्णो होदि उम्मग्गं स श्रामण्यं त्यक्त्वा प्रतिपन्नो भवत्युन्मार्गम् । स पुरुषो जीवितमरणलाभालाभसुखदुःखशत्रुमित्रनिन्दाप्रशंसादिपरम- माध्यस्थ्यलक्षणं श्रामण्यं यतित्वं चारित्रं दूरादपहाय तत्प्रतिपक्षभूतमुन्मार्गं मिथ्यामार्गं प्रतिपन्नो भवति । उन्मार्गाच्च संसारं परिभ्रमति । ततः स्थितं अशुद्धनयादशुद्धात्मलाभ एव ततः स्थितं अशुद्धनयादशुद्धात्मलाभ एव ।।१९०।। अथ शुद्ध----- नयाच्छुद्धात्मलाभो भवतीति निश्चिनोति — णाहं होमि परेसिं, ण मे परे संति नाहं भवामि परेषाम्, न मे परे सन्तीति समस्तचेतनाचेतनपरद्रव्येषु स्वस्वामिसम्बन्धं मनोवचनकायैः कृतकारितानुमतैश्च एक मैं हूँ’ इसप्रकार अनात्माको छोड़कर, आत्माको ही आत्मरूपसे ग्रहण करके, परद्रव्यसे भिन्नत्वके कारण आत्मारूप ही एक १अग्रमें चिन्ताको रोकता है, वह एकाग्रचिन्तानिरोधक (-एक विषयमें विचारको रोकनेवाला आत्मा) उस २एकाग्रचिन्तानिरोधके समय वास्तवमें शुद्धात्मा होता है । इससे निश्चित होता है कि शुद्धनयसे ही शुद्धात्माकी प्राप्ति होती है ।।१९१।। अब ऐसा उपदेश देते हैं कि ध्रुवत्त्वके कारण शुद्धात्मा ही उपलब्ध करने योग्य है : —
अन्वयार्थ : — [अहम् ] मैं [आत्मकं ] आत्माको [एवं ] इसप्रकार [ज्ञानात्मानं ] ज्ञानात्मक, [दर्शनभूतम् ] दर्शनभूत, [अतीन्द्रियमहार्थं ] अतीन्द्रिय महा पदार्थ [ध्रुवम् ] ध्रुव, [अचलम् ] अचल, [अनालम्बं ] निरालम्ब और [शुद्धम् ] शुद्ध [मन्ये ] मानता हूँ ।।१९२।।
३५४प्रवचनसार[ भगवानश्रीकुंदकुंद-
१. अग्र = विषय; ध्येय; आलम्बन ।
२. एकाग्रचिन्तानिरोध = एक ही विषयमें – ध्येयमें – विचारको रोकना; [एकाग्रचिन्तानिरोध नामक ध्यान है ।]]