AtmA hi tAvatsvayam gnAnamayatve sati gnAtRutvAt gnAnamev . gnAnan tu pratyAtmavarti pratibhAsamayan mahAsAmAnyam . tattu pratibhAsamayAnantavisheShavyApi . te cha sarvadravyaparyAy- sakalAkhaNDaikakevalagnAnarUpamAtmAnamapi na jAnAti . tat etatsthitan ya sarvan na jAnAti sa AtmAnamapi na jAnAtIti ..48.. athaikamajAnan sarvan na jAnAtIti nishchinoti --davvan dravyan aNantapajjayan anantaparyAyan egan ekan aNantANi davvajAdINi anantAni dravyajAtIni jo Na vijANadi yo na vijAnAti
ab, aisA nishchit karate hain ki ekako na jAnanevAlA sabako nahIn jAnatA : —
anvayArtha : — [yadi ] yadi [anantaparyAyan ] ananta paryAyavAle [ekan dravyan ] ek dravyako (-Atmadravyako) [anantAni dravyajAtAni ] tathA ananta dravyasamUhako [yugapad ] ek hI sAth [na vijAnAti ] nahIn jAnatA [sa ] to vah puruSh [sarvANi ] sab ko (-ananta dravyasamUhako) [kathan jAnAti ] kaise jAn sakegA ? (arthAt jo Atmadravyako nahIn jAnatA ho vah samasta dravyasamUhako nahIn jAn sakatA) ..49..
prakArAntarase anvayArtha : — [yadi ] yadi [anantaparyAyan ] ananta paryAyavAle [ekan dravyan ] ek dravyako (-Atmadravyako) [na vijAnAti ] nahIn jAnatA [sa ] to vah puruSh [yugapad ] ek hI sAth [sarvANi anantAni dravyajAtAni ] sarva ananta dravya -samUhako [kathan jAnAti ] kaise jAn sakegA ?
TIkA : — pratham to AtmA vAstavamen svayam gnAnamay honese gnAtRutvake kAraN gnAn hI hai; aur gnAn pratyek AtmAmen vartatA (-rahatA) huA pratibhAsamay mahAsAmAnya hai . vah pratibhAsamay mahAsAmAnya pratibhAsamay ananta visheShommen vyApta honevAlA hai; aur un visheShonke (-bhedonke) nimitta sarva dravyaparyAy hain . ab jo puruSh sarva dravyaparyAy jinake nimitta hain aise
jo ek dravya anantaparyay tem dravya anantane yugapad na jANe jIv, to te kem jANe sarvane ? 49.