yatkhalu dravyaṁ yasminkāle yen bhāven pariṇamati tat tasmin kāle kilauṣṇya- pariṇatāyaḥpiṇḍavattanmayaṁ bhavati . tato‘yamātmā dharmeṇ pariṇato dharma ev bhavatīti siddhamātmanaścāritratvam ..8.. ath jīvasya śubhāśubhaśuddhatvaṁ niścinoti — jīvo pariṇamadi jadā suheṇ asuheṇ vā suho asuho .
saṁkṣepasūcanarūpeṇ dvitīyasthale gāthātrayaṁ gatam ..8.. ath śubhāśubhaśuddhopayogatrayeṇ pariṇato jīvaḥ śubhāśubhaśuddhopayogasvarūpo bhavatītyupadiśati ---jīvo pariṇamadi jadā suheṇ asuheṇ vā jīvaḥ kartā yadā pariṇamati śubhenāśubhen vā pariṇāmen suho asuho havadi tadā śubhen śubho bhavati, aśubhen vā‘śubho bhavati . suddheṇ tadā suddho hi śuddhen yadā pariṇamati tadā śuddho bhavati, hi sphu ṭam . kathaṁbhūtaḥ san .
ṭīkā : — vāstavameṁ jo dravya jis samay jis bhāvarūpase pariṇaman karatā hai, vah dravya us samay uṣṇatārūpase pariṇamit loheke golekī bhān̐ti us may hai, isaliye yah ātmā dharmarūp pariṇamit hone se dharma hī hai . isaprakār ātmākī cāritratā siddha huī .
bhāvārtha : — sātavīṁ gāthāmeṁ kahā gayā hai ki cāritra ātmākā hī bhāv hai . aur is gāthāmeṁ abhedanayase yah kahā hai ki jaise uṣṇatārūp pariṇamit lohekā golā svayaṁ hī uṣṇatā hai — lohekā golā aur uṣṇatā pr̥thak nahīṁ hai, isī prakār cāritrabhāvase pariṇamit ātmā svayaṁ hī cāritra hai ..8..
ab yahān̐ jīvakā śubh, aśubh aur śuddhatva (arthāt yah jīv hī śubh, aśubh aur śuddha hai aisā) niścit karate haiṁ .
anvayārtha : — [jīvaḥ ] jīv [pariṇāmasvabhāvaḥ ] pariṇāmasvabhāvī honese [yadā ] jab [śubhen vā aśubhen] śubh yā aśubh bhāvarūp [pariṇamati ] pariṇaman karatā hai [śubhaḥ aśubhaḥ ] tab śubh yā aśubh (svayaṁ hī) hotā hai, [śuddhen ] aur jab śuddhabhāvarūp pariṇamit hotā hai [tadā śuddhaḥ hi bhavati ] tab śuddha hotā hai ..9..
śubh ke aśubhamāṁ praṇamatāṁ śubh ke aśubh ātmā bane, śuddhe praṇamatāṁ śuddha, pariṇām svabhāvī hoīne . 9.