yadi khalvayamātmā hīno jñānādityabhyupagamyate tadātmano‘tiricyamānaṁ jñānaṁ svāśray- bhūtacetanadravyasamavāyābhāvādacetanaṁ bhavadrūpādiguṇakalpatāmāpannaṁ na jānāti . yadi punarjñānā- dadhik iti pakṣaḥ kakṣīkriyate tadāvaśyaṁ jñānādatiriktatvāt pr̥thagbhūto bhavan ghaṭapaṭādi- sthānīyatāmāpanno jñānamantareṇ na jānāti . tato jñānapramāṇ evāyamātmābhyup- gantavyaḥ .. 24 . 25 .. yasya vādino mate‘tra jagati tassa so ādā tasya mate sa ātmā hīṇo vā ahio vā ṇāṇādo havadi dhuvamev hīno vā adhiko vā jñānātsakāśād bhavati niścitameveti ..24.. hīṇo jadi so ādā taṁ ṇāṇamacedaṇaṁ ṇa jāṇādi hīno yadi sa ātmā tadāgnerabhāve sati uṣṇaguṇo yathā śītalo bhavati tathā svāśrayabhūtacetanātmakadravyasamavāyābhāvāttasyātmano jñānamacetanaṁ bhavatsat kimapi na jānāti . ahio
anvayārtha : — [ih ] is jagatameṁ [yasya ] jisake matameṁ [ātmā ] ātmā [jñānapramāṇaṁ ] jñānapramāṇ [na bhavati ] nahīṁ hai, [tasya ] usake matameṁ [ saḥ ātmā ] vah ātmā [dhruvam ev ] avaśya [jñānāt hīnaḥ vā ] jñānase hīn [adhikaḥ vā bhavati ] athavā adhik honā cāhiye .
[yadi ] yadi [saḥ ātmā ] vah ātmā [hīnaḥ ] jñānase hīn ho [tat ] to vah [jñānaṁ ] jñān [acetanaṁ ] acetan honese [na jānāti ] nahīṁ jānegā, [jñānāt adhikaḥ vā ] aur yadi (ātmā) jñānase adhik ho to (vah ātmā) [jñānen vinā ] jñānake binā [kathaṁ jānāti ] kaise jānegā ? ..24 -25..
ṭīkā : — yadi yah svīkār kiyā jāye ki yah ātmā jñānase hīn hai to ātmāse āge barḥ jānevālā jñān ( – ātmāke kṣetrase āge barḥakar usase bāhar vyāpta honevālā jñān) apane āśrayabhūt cetanadravyakā samavāy (sambandha) na rahanese acetan hotā huā rūpādi guṇ jaisā honese nahīṁ jānegā; aur yadi aisā pakṣa svīkār kiyā jāye ki yah ātmā jñānase adhik hai to avaśya (ātmā) jñānase āge barḥ jānese ( – jñānake kṣetrase bāhar vyāpta honese) jñānase pr̥thak hotā huā ghaṭapaṭādi jaisā honese jñānake binā nahīṁ jānegā . isaliye yah ātmā jñānapramāṇ hī mānanā yogya hai .
42pravacanasār[ bhagavānaśrīkuṁdakuṁd-