yathā hi cakṣū rūpidravyāṇi svapradeśairasaṁspr̥śadapraviṣṭaṁ paricchedyamākāramātmasātkurvanna cāpraviṣṭaṁ jānāti paśyati ca, evamātmāpyakṣātītatvātprāpyakāritāvicāragocaradūratāmavāpto jñeyatāmāpannāni samastavastūni svapradeśairasaṁspr̥śanna praviṣṭaḥ śaktivaicitryavaśato vastuvartinaḥ samastajñeyākārānunmūlya iv ka valayanna cāpraviṣṭo jānāti paśyati ca . evamasya vicitraśakti yogino jñānino‘rtheṣvapraveś iv praveśo‘pi siddhimavatarati ..29.. jagadaśeṣamiti . tathā hi ---yathā locanaṁ kartr̥ rūpidravyāṇi yadyapi niścayen na spr̥śati tathāpi vyavahāreṇ spr̥śatīti pratibhāti loke . tathāyamātmā mithyātvarāgādyāsravāṇāmātmanaśca saṁbandhi yatkevalajñānātpūrvaṁ viśiṣṭabhedajñānaṁ tenotpannaṁ yatkevalajñānadarśanadvayaṁ ten jagattrayakālatrayavartipadārthānniścayenāspr̥śannapi vyavahāreṇ spr̥śati, tathā spr̥śanniv jñānen jānāti darśanen paśyati ca . kathaṁbhūtassan . atīndriyasukhāsvādapariṇataḥ sannakṣātīt iti . tato jñāyate niścayenāpraveś iv vyavahāreṇ jñeyapadārtheṣu
anvayārtha : — [cakṣuḥ rūpaṁ iv ] jaise cakṣu rūpako (jñeyoṁmeṁ apraviṣṭa rahakar tathā apraviṣṭa na rahakar jānatī -dekhatī hai) usīprakār [jñānī ] ātmā [akṣātītaḥ ] indriyātīt hotā huā [aśeṣaṁ jagat ] aśeṣ jagatako (-samasta lokālokako) [jñeyeṣu ] jñeyomāṁ [na praviṣṭaḥ ] apraviṣṭa rahakar [na aviṣṭaḥ ] tathā apraviṣṭa na rahakar [niyataṁ ] nirantar [jānāti paśyati ] jānatā -dekhatā hai ..29..
ṭīkā : — jisaprakār cakṣu rūpī dravyoṁko svapradeśoṁke dvārā asparśa karatā huā apraviṣṭa rahakar (jānatā -dekhatā hai) tathā jñey ākāroṁko ātmasāt (-nijarūp) karatā huā apraviṣṭa na rahakar jānatā -dekhatā hai; isīprakār ātmā bhī indriyātītatāke kāraṇ karatā hai, isaliye apraviṣṭa rahakar (jānatā -dekhatā hai) tathā śakti vaicitryake kāraṇ vastumeṁ vartate samasta jñeyākāroṁko mānoṁ mūlameṁse ukhāṛakar grās kar lenese apraviṣṭa na rahakar jānatā- dekhatā hai . isaprakār is vicitra śaktivāle ātmāke padārthoṁmeṁ apraveśakī bhān̐ti praveś bhī siddha hotā hai .
bhāvārtha : — yadyapi ān̐kh apane pradeśoṁse rūpī padārthoṁko sparśa nahīṁ karatī isaliye vah niścayase jñeyoṁmeṁ apraviṣṭa hai tathāpi vah rūpī padārthoṁko jānatī -dekhatī hai, isaliye vyavahārase
ātmāmeṁ prāpyakāritāke vicārakā bhī avakāś nahīṁ hai) . પ્ર. ૭
1prāpyakāritākī vicāragocaratāse dūr hotā huā jñeyabhūt samasta vastuoṁko svapradeśoṁse asparśa
1. prāpyakāritā = jñey viṣayoṁko sparśa karake hī kārya kar sakanā — jān sakanā . (indriyātīt hue