saṁvedanamapyātmano‘bhinnatvāt kartraṁśenātmatāmāpannaṁ karaṇāṁśen jñānatāmāpannen kāraṇabhūtā- nāmarthānāṁ kāryabhūtān samastajñeyākārānabhivyāpya vartamānaṁ, kārya kāraṇatvenopacarya jñānamarthān- bhibhūy vartat ityucyamānaṁ na vipratiṣidhyate ..30..
jadi te ṇa saṁti aṭṭhā ṇāṇe ṇāṇaṁ ṇa hodi savvagayaṁ .
savvagayaṁ vā ṇāṇaṁ kahaṁ ṇa ṇāṇaṭṭhiyā aṭṭhā ..31.. yugapadev sarvapadārtheṣu paricchittyākāreṇ vartate . ayamatra bhāvārthaḥ ---kāraṇabhūtānāṁ sarvapadārthānāṁ kāryabhūtāḥ paricchittyākārā upacāreṇārthā bhaṇyante, teṣu ca jñānaṁ vartat iti bhaṇyamāne‘pi vyavahāreṇ doṣo nāstīti ..30.. ath pūrvasūtreṇ bhaṇitaṁ jñānamartheṣu vartate vyavahāreṇātra punararthā jñāne vartanta ityupadiśati – jai yadi cet te aṭṭhā ṇa saṁti te padārthāḥ svakīyaparicchittyākārasamarpaṇadvāreṇādarśe bimbavanna santi . kva . ṇāṇe kevalajñāne . ṇāṇaṁ ṇa hodi savvagayaṁ tadā jñānaṁ sarvagataṁ na bhavati . savvagayaṁ vartatā huā dikhāī detā hai, usīprakār 1saṁvedan(jñān) bhī ātmāse abhinna honese kartā – aṁśase ātmatāko prāpta hotā huā jñānarūp kāraṇ -aṁśake dvārā 2kāraṇabhūt padārthoṁke kāryabhūt samasta jñeyākāroṁmeṁ vyāpta hotā huā vartatā hai, isaliye kāryameṁ kāraṇakā (-jñeyākāroṁmeṁ padārthoṁkā) upacār karake yah kahanemeṁ virodh nahīṁ ātā ki ‘jñān padārthoṁmeṁ vyāpta hokar vartatā hai .’
bhāvārtha : — jaise dūdhase bhare hue pātrameṁ paṛā huā indranīl ratna (nīlamaṇi) sāre dūdhako (apanī prabhāse nīlavarṇa kar detā hai isaliye vyavahārase ratna aur ratnakī prabhā sāre dūdhameṁ) vyāpta kahī jātī hai, isīprakār jñeyoṁse bhare hue viśvameṁ rahanevālā ātmā samasta jñeyoṁko (lokālokako) apanī jñānaprabhāke dvārā prakāśit karatā hai arthāt jānatā hai isaliye vyavahārase ātmākā jñān aur ātmā sarvavyāpī kahalātā hai . (yadyapi niścayase ve apane asaṁkhya pradeśoṁmeṁ hī rahate haiṁ, jñeyoṁmeṁ praviṣṭa nahīṁ hote) ..30..
ab, aisā vyakta karate haiṁ ki is prakār padārtha 3jñānameṁ vartate haiṁ : —
nav hoy artho jñānamāṁ, to jñān sau -gat paṇ nahīṁ, ne sarvagat che jñān to kyam jñānasthit artho nahīṁ ?.31.
1. pramāṇadr̥ṣṭise saṁvedan arthāt jñān kahane par ananta guṇaparyāyoṁkā piṁḍ samajhameṁ ātā hai . usameṁ yadi kartā, karaṇ ādi aṁś kiye jāyeṁ to kartā – aṁś vah akhaṁḍ ātmadravya hai aur karaṇ -aṁś vah jñānaguṇ hai .
2. padārtha kāraṇ haiṁ aur unake jñeyākār (dravya -guṇ -paryāy) kārya haiṁ .
3. is gāthāmeṁ bhī ‘jñān’ śabdase ananta guṇ -paryāyoṁkā piṁḍarūp jñātr̥dravya samajhanā cāhiye .