ଅନ୍ତରଂଗସ୍ଵରୂପକାରଣତ୍ଵେନୋପାଦାଯ ପ୍ରଵର୍ତତେ; ପ୍ରଵର୍ତମାନଂ ଚ ସପ୍ରଦେଶମେଵାଧ୍ଯଵସ୍ଯତି ସ୍ଥୂଲୋପଲମ୍ଭକ- ତ୍ଵାନ୍ନାପ୍ରଦେଶମ୍; ମୂର୍ତମେଵାଵଗଚ୍ଛତି ତଥାଵିଧଵିଷଯନିବନ୍ଧନସଦ୍ଭାଵାନ୍ନାମୂର୍ତମ୍; ଵର୍ତମାନମେଵ ପରିଚ୍ଛି- ନତ୍ତି ଵିଷଯଵିଷଯିସନ୍ନିପାତସଦ୍ଭାଵାନ୍ନ ତୁ ଵୃତ୍ତଂ ଵର୍ତ୍ସ୍ଯଚ୍ଚ . ଯତ୍ତୁ ପୁନରନାଵରଣମତୀନ୍ଦ୍ରିଯଂ ଜ୍ଞାନଂ ତସ୍ଯ ସମିଦ୍ଧଧୂମଧ୍ଵଜସ୍ଯେଵାନେକପ୍ରକାରତାଲିଂଗିତଂ ଦାହ୍ଯଂ ଦାହ୍ଯତାନତିକ୍ରମାଦ୍ଦାହ୍ଯମେଵ ଯଥା ତଥାତ୍ମନଃ ଅପ୍ରଦେଶଂ ସପ୍ରଦେଶଂ ମୂର୍ତମମୂର୍ତମଜାତମତିଵାହିତଂ ଚ ପର୍ଯାଯଜାତଂ ଜ୍ଞେଯତାନତିକ୍ରମାତ୍ପରିଚ୍ଛେଦ୍ଯମେଵ ଭଵତୀତି ..୪୧.. ଅଥାତୀନ୍ଦ୍ରିଯଜ୍ଞାନମତୀତାନାଗତସୂକ୍ଷ୍ମାଦିପଦାର୍ଥାନ୍ ଜାନାତୀତ୍ଯୁପଦିଶତି ---ଅପଦେସଂ ଅପ୍ରଦେଶଂ କାଲାଣୁପରମାଣ୍ଵାଦି ସପଦେସଂ ଶୁଦ୍ଧଜୀଵାସ୍ତିକାଯାଦିପଞ୍ଚାସ୍ତିକାଯସ୍ଵରୂପଂ ମୁତ୍ତଂ ମୂର୍ତଂ ପୁଦ୍ଗଲଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଅମୁତ୍ତଂ ଚ ଅମୂର୍ତଂ ଚ ଶୁଦ୍ଧଜୀଵଦ୍ରଵ୍ଯାଦି ପଜ୍ଜଯମଜାଦଂ ପଲଯଂ ଗଦଂ ଚ ପର୍ଯାଯମଜାତଂ ଭାଵିନଂ ପ୍ରଲଯଂ ଗତଂ ଚାତୀତମେତତ୍ସର୍ଵଂ ପୂର୍ଵୋକ୍ତଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଵସ୍ତୁ ଜାଣଦି ଜାନାତି ଯଦ୍ଜ୍ଞାନଂ କର୍ତୃ ତଂ ଣାଣମଦିଂଦିଯଂ ଭଣିଯଂ ତଦ୍ଜ୍ଞାନମତୀନ୍ଦ୍ରିଯଂ ଭଣିତଂ, ତେନୈଵ ସର୍ଵଜ୍ଞୋ ଭଵତି . ତତ ଏଵ ଚ ପୂର୍ଵଗାଥୋଦିତମିନ୍ଦ୍ରିଯଜ୍ଞାନଂ ମାନସଜ୍ଞାନଂ ଚ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଯେ ନିର୍ଵିକଲ୍ପସମାଧି- ରୂପସ୍ଵସଂଵେଦନଜ୍ଞାନେ ସମସ୍ତଵିଭାଵପରିଣାମତ୍ଯାଗେନ ରତିଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ତ ଏଵ ପରମାହ୍ଲାଦୈକଲକ୍ଷଣସୁଖସ୍ଵଭାଵଂ ସର୍ଵଜ୍ଞପଦଂ ଲଭନ୍ତେ ଇତ୍ଯଭିପ୍ରାଯଃ ..୪୧.. ଏଵମତୀତାନାଗତପର୍ଯାଯା ଵର୍ତମାନଜ୍ଞାନେ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷା ନ ଭଵନ୍ତୀତି ଅଂତରଙ୍ଗ ସ୍ଵରୂପ -କାରଣତାସେ ଗ୍ରହଣ କରକେ ପ୍ରଵୃତ୍ତ ହୋତା ହୈ; ଔର ଵହ ପ୍ରଵୃତ୍ତ ହୋତା ହୁଆ ସପ୍ରଦେଶକୋ ହୀ ଜାନତା ହୈ କ୍ଯୋଂକି ଵହ ସ୍ଥୂଲକୋ ଜାନନେଵାଲା ହୈ, ଅପ୍ରଦେଶକୋ ନହୀଂ ଜାନତା, (କ୍ଯୋଂକି ଵହ ସୂକ୍ଷ୍ମକୋ ଜାନନେଵାଲା ନହୀଂ ହୈ ); ଵହ ମୂର୍ତକୋ ହୀ ଜାନତା ହୈ କ୍ଯୋଂକି ଵୈସେ (ମୂର୍ତିକ) ଵିଷଯକେ ସାଥ ଉସକା ସମ୍ବନ୍ଧ ହୈ, ଵହ ଅମୂର୍ତକୋ ନହୀଂ ଜାନତା (କ୍ଯୋଂକି ଅମୂର୍ତିକ ଵିଷଯକେ ସାଥ ଇନ୍ଦ୍ରିଯଜ୍ଞାନକା ସମ୍ବନ୍ଧ ନହୀଂ ହୈ ); ଵହ ଵର୍ତମାନକୋ ହୀ ଜାନତା ହୈ, କ୍ଯୋଂକି ଵିଷଯ -ଵିଷଯୀକେ ସନ୍ନିପାତ ସଦ୍ଭାଵ ହୈ, ଵହ ପ୍ରଵର୍ତିତ ହୋ ଚୁକନେଵାଲେକୋ ଔର ଭଵିଷ୍ଯମେଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତ ହୋନେଵାଲେକୋ ନହୀଂ ଜାନତା (କ୍ଯୋଂକି ଇନ୍ଦ୍ରିଯ ଔର ପଦାର୍ଥକେ ସନ୍ନିକର୍ଷକା ଅଭାଵ ହୈ )
ପରନ୍ତୁ ଜୋ ଅନାଵରଣ ଅତୀନ୍ଦ୍ରିଯ ଜ୍ଞାନ ହୈ ଉସେ ଅପନେ ଅପ୍ରଦେଶ, ସପ୍ରଦେଶ, ମୂର୍ତ ଔର ଅମୂର୍ତ (ପଦାର୍ଥ ମାତ୍ର) ତଥା ଅନୁତ୍ପନ୍ନ ଏଵଂ ଵ୍ଯତୀତ ପର୍ଯାଯମାତ୍ର, ଜ୍ଞେଯତାକା ଅତିକ୍ରମଣ ନ କରନେସେ ଜ୍ଞେଯ ହୀ ହୈ — ଜୈସେ ପ୍ରଜ୍ଵଲିତ ଅଗ୍ନିକୋ ଅନେକ ପ୍ରକାରକା ଈଂଧନ, ଦାହ୍ଯତାକା ଅତିକ୍ରମଣ ନ କରନେସେ ଦାହ୍ଯ ହୀ ହୈ . (ଜୈସେ ପ୍ରଦୀପ୍ତ ଅଗ୍ନି ଦାହ୍ଯମାତ୍ରକୋ — ଈଂଧନମାତ୍ରକୋ — ଜଲା ଦେତୀ ହୈ, ଉସୀପ୍ରକାର ନିରାଵରଣ ଜ୍ଞାନ ଜ୍ଞେଯମାତ୍ରକୋ — ଦ୍ରଵ୍ଯପର୍ଯାଯମାତ୍ରକୋ — ଜାନତା ହୈ ) ..୪୧..
୭୦ପ୍ରଵଚନସାର[ ଭଗଵାନଶ୍ରୀକୁଂଦକୁଂଦ-
୧ଵିରୂପ - କାରଣତାସେ (ଗ୍ରହଣ କରକେ) ଔର ୨ଉପଲବ୍ଧି (-କ୍ଷଯୋପଶମ), ୩ସଂସ୍କାର ଇତ୍ଯାଦିକୋ
୧. ଵିରୂପ = ଜ୍ଞାନକେ ସ୍ଵରୂପସେ ଭିନ୍ନ ସ୍ଵରୂପଵାଲେ . (ଉପଦେଶ, ମନ ଔର ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଁ ପୌଦ୍ଗଲିକ ହୋନେସେ ଉନକା ରୂପ ଜ୍ଞାନକେ ସ୍ଵରୂପସେ ଭିନ୍ନ ହୈ . ଵେ ଇନ୍ଦ୍ରିଯଜ୍ଞାନମେଂ ବହିରଂଗ କାରଣ ହୈଂ .)
୨. ଉପଲବ୍ଧି = ଜ୍ଞାନାଵରଣୀଯ କର୍ମକେ କ୍ଷଯୋପଶମକେ ନିମିତ୍ତସେ ପଦାର୍ଥୋଂକୋ ଜାନନେକୀ ଶକ୍ତି. (ଯହ ‘ଲବ୍ଧ’ ଶକ୍ତି ଜବ ‘ଉପଯୁକ୍ତ’ ହୋତୀ ହୈଂ ତଭୀ ପଦାର୍ଥ ଜାନନେମେଂ ଆତେ ହୈ .)
୩. ସଂସ୍କାର = ଭୂତକାଲମେଂ ଜାନେ ହୁଯେ ପଦାର୍ଥୋଂକୀ ଧାରଣା .